Wielka parada pod Winna Górą

24 maja 1914 roku, na rozległym placu ćwiczeń (poligonie) u stóp Winnej Góry (obecnie rejon ulicy Lwowskiej i mostu kolejowego), odbyła się jedna z największych defilad wojskowych w dziejach Przemyśla. Garnizon Twierdzy Przemyśl – liczący wówczas około 30 000 żołnierzy – zaprezentował się przed arcyksięciem Fryderykiem Habsburgiem, głównodowodzącym austro-węgierskich sił zbrojnych. Była to typowa przedwojenna demonstracja siły: bataliony piechoty, pułki artylerii fortecznej, oddziały saperów i taborów maszerowały w idealnym szyku przez kilkanaście minut. Na czele kolumny jechał dowódca twierdzy, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten.

Symbol potęgi Habsburgów

Twierdza Przemyśl była wówczas największą twierdzą w Europie Środkowej – miała 45 km obwodu, 15 fortów głównych i kilkadziesiąt mniejszych dzieł obronnych, uzbrojonych w łącznie ponad 1000 dział. Garnizon liczył etatowo 131 000 żołnierzy, choć w czasie pokoju stacjonowało w nim około 30 000. Defilada z 24 maja 1914 roku miała podkreślić gotowość bojową i nowoczesność fortyfikacji. Według relacji „Przemysker Zeitung” (nr 118 z 25 maja 1914) arcyksiążę Fryderyk wyraził „pełne uznanie dla postawy i wyszkolenia załogi”.

Echa na kilka miesięcy przed wojną

Wydarzenie miało szczególny wydźwięk, ponieważ zaledwie dwa miesiące później, 28 lipca 1914 roku, Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, rozpoczynając I wojnę światową. Już we wrześniu 1914 roku Twierdza Przemyśl została otoczona przez wojska rosyjskie – rozpoczęło się pierwsze oblężenie, które trwało 133 dni (do 22 marca 1915). W jego trakcie załoga walczyła w skrajnie trudnych warunkach: głód, choroby, brak amunicji. Po kapitulacji 117 000 żołnierzy trafiło do rosyjskiej niewoli. Defilada z 24 maja 1914 roku była więc ostatnim momentem, w którym twierdza pokazała swój blask i siłę przed katastrofą oblężenia.

Znaczenie dla dzisiejszego Przemyśla

Dziś miejsce defilady to obszar częściowo zabudowany osiedlami mieszkaniowymi i terenami przemysłowymi. Jednak w historycznej pamięci miasta 24 maja 1914 roku pozostaje datą symbolizującą szczyt potęgi Twierdzy Przemyśl, a zarazem zapowiedź jej upadku. Dla lokalnych historyków i pasjonatów fortyfikacji jest to data, która doskonale ilustruje paradoks historii – parada siły tuż przed największą próbą.