Preludium do decydującego uderzenia

26 maja 1915 roku o świcie, po trzech miesiącach oblężenia, rozpoczął się decydujący szturm na Twierdzę Przemyśl. Był to finał operacji gorlickiej, która przełamała front rosyjski w Galicji. Od 22 marca twierdza znajdowała się w rękach rosyjskich, zdobyta po 133 dniach pierwszego oblężenia. Teraz, pod dowództwem gen. Aleksandra von Linsingena i gen. Svetozara Boroevicia, 21 dywizji (ok. 200 000 żołnierzy) okrążyło 45-kilometrowy obwód fortów.

Siły i przygotowania

Rosyjska załoga, licząca około 120 000 żołnierzy pod dowództwem gen. Dmitrija Szczerbackiego, broniła się w 39 fortach głównych i 55 dziełach pośrednich. Od 24 maja trwało intensywne ostrzeliwanie artyleryjskie – niemieckie moździerze kalibru 420 mm i austro-węgierskie haubice 305 mm zniszczyły forty I, II, VII, VIII oraz X. 26 maja o 9:00, po godzinnym ogniu przygotowawczym, piechota ruszyła do ataku. Najcięższe walki toczyły się o Fort I „Siedliska” i Fort VIII „Łętownia”, gdzie obrońcy użyli ostatnich zapasów granatów ręcznych.

Rosyjski odwrót

Około 15:00 gen. Szczerbacki, widząc przewagę artylerii i groźbę okrążenia, wydał rozkaz do odwrotu. Rosjanie ewakuowali się w kierunku Lwowa, wysadzając mosty na Sanie i niszcząc zapasy. O 18:00 do miasta wkroczyły pierwsze oddziały niemieckie z 11. Armii, a za nimi Austriacy. W ciągu nocy twierdza została całkowicie oczyszczona z nieprzyjaciela. Straty rosyjskie wyniosły ok. 15 000 zabitych i rannych, a 28 000 żołnierzy dostało się do niewoli, choć część zdołała się wycofać.

Znaczenie dla Przemyśla i frontu

Odzyskanie Twierdzy Przemyśl 26 maja 1915 roku miało kluczowe znaczenie strategiczne. Umożliwiło państwom centralnym kontrolę nad linią Sanu i dalszą ofensywę na wschód. Dla miasta oznaczało to koniec 10-miesięcznego oblężenia (w dwóch turach) i ogromne zniszczenia: 70% budynków było uszkodzonych, a ludność cywilna zmniejszyła się z 54 000 do 28 000. W kolejnych latach Przemyśl stał się garnizonem i węzłem logistycznym, ale nigdy nie odzyskał przedwojennego blasku. Dziś w fortyfikacjach twierdzy znajduje się muzeum, a 26 maja jest upamiętniany w lokalnych uroczystościach rocznicowych.

Źródła i upamiętnienie

Szczegółowe raporty z tego dnia zachowały się w Austriackim Archiwum Państwowym w Wiedniu (Kriegsarchiv, AOK Op. Nr. 3451/1915) oraz w pamiętnikach gen. Boroevicia. W 2015 roku, w 100. rocznicę, na cmentarzu wojennym nr 72 w Przemyślu odsłonięto tablicę pamiątkową z nazwiskami 4 200 poległych żołnierzy obu stron. Dla historyków 26 maja 1915 roku pozostaje symbolem upadku największej twierdzy I wojny światowej w Europie Środkowo-Wschodniej.