Kontekst: Od oblężenia do odzyskania

Twierdza Przemyśl, po pierwszym rosyjskim oblężeniu (wrzesień–październik 1914), upadła w marcu 1915 roku po 133 dniach drugiego oblężenia. Armia carska zajęła miasto 22 marca 1915, biorąc do niewoli 117 000 żołnierzy garnizonu. Jednak już w maju 1915 roku rozpoczęła się wielka ofensywa państw centralnych (Bitwa pod Gorlicami), która zmusiła Rosjan do odwrotu na całym froncie. Dnia 28 maja 1915 roku oddziały austro-węgierskie i niemieckie ponownie wkroczyły do Przemyśla, zastając twierdzę w dużym stopniu zniszczoną przez wycofujących się Rosjan.

29 maja: Eksplozja na Zniesieniu

Rankiem 29 maja 1915 roku, gdy wojska austro-węgierskie przejmowały kontrolę nad fortami, na wschodnim krańcu miasta, na wzgórzu Zniesienie (w rejonie fortu głównego „Zniesienie” – jednego z kluczowych obiektów obronnych), doszło do gigantycznej eksplozji. Zgodnie z zarządzeniem dowództwa rosyjskiego, które przed opuszczeniem twierdzy nakazało zniszczenie wszelkich składów amunicji i magazynów, podłożono ładunki wybuchowe w podziemnym prochowni. Eksplozja była tak potężna, że słyszano ją w promieniu kilkunastu kilometrów. Zniszczeniu uległy nie tylko pozostałości fortu, ale także kilka pobliskich domów. Zginęło co najmniej 28 żołnierzy austro-węgierskich, którzy zbyt wcześnie wkroczyli na teren fortu, a także kilkunastu cywilów. Śmierć ponieśli także sami rosyjscy saperzy – nie wszyscy zdążyli się wycofać na bezpieczną odległość.

Skutki i znaczenie wydarzenia

Eksplozja 29 maja 1915 roku była symbolicznym końcem epopei Twierdzy Przemyśl. Miasto, po raz drugi w ciągu roku, przechodziło z rąk do rąk, a każda zmiana okupanta wiązała się z dewastacją. W wyniku wybuchu na Zniesieniu zniszczona została część archiwum garnizonowego oraz zapasy amunicji, które Rosjanie nie zdążyli wywieźć. Dla mieszkańców Przemyśla był to kolejny wstrząs – po miesiącach głodu, chorób i ostrzałów, widzieli na własne oczy, jak forty, które miały ich chronić, zamieniają się w groby. Współczesne badania archeologiczne (prowadzone przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w latach 2010–2015) potwierdziły, że na zboczach Zniesienia do dziś znajdują się fragmenty granatów, szrapneli i ludzkich kości – nieme świadectwo tamtych wydarzeń.

Dziedzictwo 29 maja 1915

Choć w oficjalnej historiografii data 29 maja 1915 roku nie jest tak znana jak 22 marca (dzień kapitulacji twierdzy) czy 28 maja (dzień odbicia miasta), to dla wąskiego grona historyków i pasjonatów fortyfikacji stanowi ona ważny punkt w kalendarzu. Co roku, 29 maja, na cmentarzu wojennym nr 1 w Przemyślu (przy ul. Słowackiego) odbywają się skromne uroczystości upamiętniające żołnierzy wszystkich armii, którzy zginęli w wyniku eksplozji. W 2015 roku, w setną rocznicę wydarzenia, na Zniesieniu odsłonięto tablicę pamiątkową z napisem: „Pamięci żołnierzy austro-węgierskich, rosyjskich i cywilnych ofiar eksplozji prochowni 29 maja 1915 roku – Miasto Przemyśl”.