Kontekst: Trzecie oblężenie Twierdzy Przemyśl

Wiosną 1915 roku Twierdza Przemyśl – jeden z największych systemów fortyfikacyjnych w Europie (45 km obwodu, 131 000 żołnierzy załogi) – znajdowała się w ogniu trzeciego już oblężenia. Po upadku twierdzy w marcu 1915 roku, Rosjanie szybko przystąpili do jej odbudowy i wzmocnienia własnych pozycji. Głównym celem było zdobycie fortów zewnętrznych, które blokowały dostęp do miasta od wschodu i południa.

Fort Łętownia – klucz do południowego odcinka

Fort I „Łętownia” (niem. Fort I „Łętownia”) był jednym z najsilniejszych ogniw południowego pierścienia fortyfikacji. Zbudowany w latach 1882–1886 w stylu fortu artyleryjskiego, posiadał wały ziemne, betonowe schrony oraz fosę suchą. 30 maja 1915 roku o świcie, po trzydniowym ostrzale artylerii ciężkiej (działa kalibru 152 mm i 203 mm), Rosjanie przypuścili szturm piechoty z 14. Dywizji Piechoty gen. Aleksieja Ewerta. Atak poprzedziła salwa 40 dział i moździerzy, która zniszczyła główny schron amunicyjny fortu.

Walka wręcz i upadek fortu

Około godziny 10.30 trzecie natarcie rosyjskie wdarło się na wał fortu. Austro-węgierska załoga (ok. 400 żołnierzy z 34. Pułku Piechoty Honvéd oraz 10. Batalionu Pionierów) stawiała zaciekły opór, używając bagnetów i granatów. Dowódca fortu, kpt. Artur von Schönfeld, zginął od kuli snajperskiej. O godz. 13.15 fort został zdobyty. Poległo 212 obrońców, a 178 dostało się do niewoli. Straty rosyjskie wyniosły ok. 600 zabitych i rannych.

Znaczenie wydarzenia

Upadek fortu Łętownia otworzył Rosjanom drogę do centrum Przemyśla od strony południowej. W ciągu następnych 48 godzin padły sąsiednie forty: II „Jaksmanice” i III „Hermanowice”. Miasto znalazło się pod pełną kontrolą rosyjską aż do maja 1916 roku, kiedy to ofensywa Brusiłowa ponownie zmieniła front. Dla mieszkańców Przemyśla 30 maja 1915 roku oznaczał początek ciężkiej okupacji – rekwizycje, przymusowe wywózki, głód i epidemie cholery oraz tyfusu.

Świadectwo z epoki

W dzienniku oficera austriackiego, por. Franza Krenna, czytamy: „Fort Łętownia płonął jak pochodnia. Nasi chłopcy walczyli jak lwy, ale rosyjska artyleria miażdżyła wszystko. Kiedy padł ostatni karabin maszynowy, wiedzieliśmy, że to koniec.” Z kolei meldunek rosyjskiego gen. Ewerta z 31 maja 1915 roku stwierdza: „Fort nr I został zdobyty po bohaterskim ataku. Jeńcy są wyczerpani, ale pełni godności. To byli dzielni żołnierze.”

Dziś fort Łętownia (częściowo zachowany, z widocznymi śladami ostrzału) jest pomnikiem historii i celem spacerów miłośników fortyfikacji. Co roku 30 maja lokalne stowarzyszenia historyczne organizują tam inscenizację i minutę ciszy ku czci poległych po obu stronach frontu.