Klęska pod Rawą Ruską i odwrót

W pierwszych dniach października 1914 roku armia austro-węgierska poniosła dotkliwą klęskę w bitwie pod Rawą Ruską (2–11 września 1914). Cesarz Franciszek Józef I osobiście objął dowództwo, ale nie zdołał powstrzymać rosyjskiej ofensywy. Front zaczął się załamywać, a wojska rosyjskie generała Aleksieja Brusiłowa parły na zachód. W tym chaosie Twierdza Przemyśl – potężna forteca o 45 km obwodu, uzbrojona w 1000 dział i broniona przez około 131 000 żołnierzy – stała się kluczowym punktem oporu na drodze do Krakowa i Wiednia.

3 października 1914 – początek oblężenia

3 października 1914 roku awangardy rosyjskie dotarły pod Przemyśl. Pierwsze starcia miały miejsce na przedpolach fortów wschodnich, m.in. pod Siedliskami i Łętownią. Komendant twierdzy, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten, zarządził pełną mobilizację załogi. Miasto zamknięto, a ludność cywilną wezwano do kopania rowów i pomocy przy budowie umocnień polowych. Rosjanie nie przystąpili od razu do szturmu – ich celem było okrążenie i zmuszenie twierdzy do kapitulacji głodem. Rozpoczęło się pierwsze oblężenie, które potrwało do 9 października, gdy Rosjanie zostali zmuszeni do odwrotu po kontrofensywie austro-węgierskiej.

Znaczenie Twierdzy Przemyśl

Twierdza Przemyśl była jednym z największych kompleksów obronnych Europy. Składała się z 44 fortów głównych i dziesiątek dzieł pomocniczych. W 1914 roku jej załoga liczyła 131 000 żołnierzy, 1000 dział i 4000 koni. Dla Rosjan zdobycie Przemyśla oznaczało otwarcie drogi na Kraków i Śląsk. Dla Austro-Węgier utrata twierdzy byłaby katastrofą prestiżową i strategiczną. Dlatego 3 października 1914 roku rozpoczęła się walka, która na zawsze zapisała się w historii miasta.

Przebieg walk i pierwsze dni oblężenia

W dniach 3–9 października Rosjanie prowadzili intensywne rozpoznanie i ataki na przedpola. Najcięższe walki toczyły się o fort XIII „San” i fort XI „Duńkowiczki”. Austriacy skutecznie kontratakowali, wykorzystując artylerię forteczną. 9 października 1914 roku Rosjanie, zagrożeni okrążeniem przez wojska austro-węgierskie, wycofali się na wschód. Twierdza przetrwała pierwsze oblężenie, ale już 8 listopada 1914 roku Rosjanie powrócili – rozpoczęło się drugie, znacznie dłuższe oblężenie, które trwało do 22 marca 1915 roku i zakończyło się kapitulacją twierdzy.

Konsekwencje i pamięć

3 października 1914 roku to symboliczny początek zmagań o Przemyśl. W wyniku obu oblężeń zginęło około 100 000 żołnierzy po obu stronach. Twierdza Przemyśl stała się legendą – do dziś jej forty są odwiedzane przez turystów z całej Europy. W 2015 roku na cześć obrońców odsłonięto pomnik przy ul. Sanockiej. Data 3 października przypomina, że Przemyśl był kluczowym punktem na mapie I wojny światowej.