Fort III „Łuczyce” – Niezdobyta Reduta Twierdzy Przemyśl

Fort III „Łuczyce” (niem. Fort III „Łuczyce”) to jeden z kluczowych elementów wewnętrznego pierścienia obrony Twierdzy Przemyśl, potężnego systemu fortyfikacji zbudowanego przez Austro-Węgry w latach 1854–1914. Wzniesiony w strategicznym punkcie, na południowy wschód od centrum miasta, fort ten odegrał istotną rolę podczas dwóch krwawych oblężeń w latach 1914–1915. Jego historia to opowieść o inżynieryjnej precyzji, sile ognia i dramatycznych decyzjach dowódców.

1. Geneza i budowa (1878–1914)

Decyzję o budowie Fortu III podjęto w ramach drugiego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, który nastąpił po wojnie austriacko-pruskiej (1866). Zgodnie z planami z 1878 roku, fort miał być głównym punktem oporu na kierunku południowo-wschodnim, blokującym dostęp do doliny Sanu i linii kolejowej w kierunku Lwowa. Prace budowlane rozpoczęto w 1878 roku i trwały do 1881 roku. Był to fort typu „Batterie-Einheitsfort” – jednolity, ziemno-betonowy obiekt o narysie bastionowym, zaprojektowany dla załogi liczącej 250–300 żołnierzy.

W latach 1888–1890 fort przeszedł pierwszą modernizację: wzmocniono stropy kazamat, dodano dodatkowe stanowiska dla artylerii polowej (działa 8 cm i 9 cm) oraz zbudowano poterny (podziemne korytarze) łączące poszczególne części fortu. Kolejna rozbudowa w latach 1908–1912, już w przededniu Wielkiej Wojny, polegała na dobudowaniu żelbetowych schronów bojowych dla piechoty, tzw. „Infanterieblock”, oraz adaptacji fortu do użycia ciężkiej artylerii oblężniczej (moździerze 15 cm M.80). W efekcie Fort III stał się jednym z najsilniejszych ogniw łańcucha fortów głównych – dysponował 12 działami fortecznymi kal. 8–15 cm oraz 6 karabinami maszynowymi Schwarzlose M.07/12.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl (1914–1915)

Pierwsze oblężenie (wrzesień – październik 1914)

Podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl przez armię rosyjską (gen. Radko Dimitriew), Fort III znalazł się na pierwszej linii ognia. 24 września 1914 roku Rosjanie przypuścili szturm na odcinek południowo-wschodni, licząc na szybkie przełamanie obrony. Załoga fortu pod dowództwem kapitana Josefa Riedla odparła atak, wykorzystując doskonałe pole ostrzału. Działa fortu ostrzeliwały rosyjskie pozycje w rejonie wsi Łuczyce i Krówniki, uniemożliwiając podejście do głównego wału. Największym sukcesem było zniszczenie dwóch rosyjskich baterii oblężniczych kal. 122 mm 15 października 1914 roku. Fort stracił wówczas 12 zabitych i 38 rannych, ale utrzymał pozycję aż do odsieczy 11 października 1914 roku.

Drugie oblężenie (listopad 1914 – marzec 1915)

Po przerwaniu pierwszego oblężenia, fort został dodatkowo wzmocniony. Do grudnia 1914 roku dobudowano trzy betonowe schrony dla piechoty (tzw. „Blockhaus”) oraz zainstalowano dwa działa 10 cm w wieżach pancernych. Gdy 9 listopada 1914 roku Rosjanie rozpoczęli drugie oblężenie, Fort III stał się głównym celem ostrzału rosyjskiej artylerii ciężkiej – moździerzy 152 mm i haubic 203 mm. Od 20 grudnia 1914 do 15 stycznia 1915 roku fort był poddawany codziennym bombardowaniom. Najcięższy ostrzał miał miejsce 12 stycznia 1915 roku, gdy w ciągu 6 godzin na fort spadło ponad 800 pocisków. Mimo to betonowe stropy wytrzymały, a załoga (ok. 350 żołnierzy) nieprzerwanie prowadziła ogień.

22 marca 1915 roku, po kapitulacji Twierdzy Przemyśl, Fort III został wysadzony w powietrze przez własną załogę na rozkaz gen. Hermanna Kusmanka. Wybuch zniszczył główny magazyn amunicji, uszkodził kazamaty i wały, ale nie zdołał całkowicie unicestwić konstrukcji. Rosjanie zajęli ruiny 23 marca 1915 roku i używali ich jako tymczasowego punktu oporu do czasu odbicia fortu przez Austriaków 3 czerwca 1915 roku w ramach ofensywy gorlickiej.

3. Architektura i opis militarny

Fort III „Łuczyce” to typowy przykład austro-węgierskiego fortu głównego z lat 70. XIX wieku, wielokrotnie modernizowanego. Głównym elementem jest ziemno-betonowy wał w kształcie nieregularnego pięcioboku o długości boków 120–150 m. Wewnątrz znajdują się trzy kondygnacje kazamat: dolna (magazyny, studnia, piekarnia), środkowa (koszary dla załogi, szpital polowy) i górna (stanowiska strzeleckie i obserwacyjne). Grubość stropów sięga 2,5–3 m betonu zbrojonego stalowymi szynami.

Fort posiadał dwa dziedzińce: główny (artyleryjski) i tylny (gospodarczy). Na dziedzińcu głównym ustawiono 8 dział w odkrytych stanowiskach (tzw. „Batterie”), chronionych przed ogniem piechoty niskim murem. Dodatkowo w latach 1912–1914 zbudowano dwa żelbetowe schrony dla karabinów maszynowych, z polem ostrzału na przedpole. System obrony bliskiej uzupełniała sucha fosa o szerokości 8–10 m i głębokości 3–4 m, z ceglanym murem skarpowym. Wejście główne prowadzi przez most zwodzony (zachowany do dziś w formie żelbetowej płyty) i poternę o długości 35 m.

4. Stan obecny i dostępność

Fort III „Łuczyce” znajduje się obecnie w granicach administracyjnych Przemyśla, w dzielnicy Łuczyce, przy ulicy Fortecznej. Obiekt jest własnością prywatną (częściowo Skarbu Państwa), ale od 2015 roku jest udostępniany do zwiedzania przez Stowarzyszenie „Twierdza Przemyśl” w ramach dni otwartych oraz grup zorganizowanych. Stan zachowania jest oceniany jako dobry – zachowały się: główny wał ziemny, kazamaty (częściowo zasypane), poterna, studnia forteczna (głęb. 28 m) oraz fragmenty żelbetowych schronów. Niestety, brak regularnego finansowania grozi dalszą degradacją – w 2022 roku odnotowano pęknięcia w stropie kazamaty głównej.

Dla zwiedzających dostępne są:

• trasa spacerowa po dziedzińcu (z tablicami informacyjnymi w j. polskim i angielskim),
• wnętrze poterny (oświetlone, długość ok. 30 m),
• szczyt wału z panoramą na dolinę Sanu i centrum Przemyśla.

Wstęp jest bezpłatny, ale wymagane jest wcześniejsze zgłoszenie (tel. +48 16 678 22 11). W sezonie letnim (maj–wrzesień) organizowane są oprowadzania z przewodnikiem (koszt: 10 zł/os.).

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• „Fort, który nie spał” – podczas drugiego oblężenia załoga fortu przez 78 dni nie opuściła stanowisk bojowych, śpiąc w kazamatach na zmianę. Warunki sanitarne były fatalne – w lutym 1915 roku wybuchła epidemia tyfusu, która zabiła 14 żołnierzy.
• Niedoszły atak gazowy – w styczniu 1915 roku Rosjanie planowali użycie chloru przeciwko Fortowi III, ale silny wiatr z kierunku zachodniego uniemożliwił przeprowadzenie ataku. Gdyby się powiódł, mógłby przełamać obronę całego odcinka.
• Ukryty skarb – w 1928 roku podczas prac porządkowych odnaleziono w zasypanej studni skrzynię z 37 sztukami karabinów Mannlicher M.95 i 12 000 sztuk amunicji. Broń przekazano do Wojska Polskiego.