Fort IV „Optyń” – Zapomniana Brama Południowej Twierdzy Przemyśl

Wśród zielonych wzgórz na południe od Przemyśla, w miejscowości Optyń, znajduje się jeden z najciekawszych, a zarazem najmniej znanych obiektów Twierdzy Przemyśl – Fort IV „Optyń”. Zbudowany w 1882 roku jako fort główny (niem. Hauptwerk), miał za zadanie zamknąć dolinę Sanu od południa i chronić strategiczną linię kolejową łączącą Przemyśl z Lwowem. Dziś, choć zapomniany przez masową turystykę, wciąż kryje w swoich murach świadectwa potęgi monarchii habsburskiej.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzja o budowie Fortu IV zapadła w ramach pierwszej fazy fortyfikowania Przemyśla, realizowanej po 1878 roku. Prace ziemne i betonowe rozpoczęto wiosną 1881 roku, a zasadniczą konstrukcję ukończono w 1882 roku. Był to typowy fort artyleryjski o narysie bastionowym, zaprojektowany według standardów austro-węgierskiej szkoły fortyfikacyjnej generała von Birecka.

Fort usytuowano na wysokości około 280 m n.p.m., na południowym brzegu Sanu, naprzeciwko Fortu I „Salis Soglio”. Jego głównym zadaniem była obrona przeprawy przez rzekę oraz flankowanie ogniem doliny, którą mógł nacierać nieprzyjaciel z kierunku wschodniego.

W latach 1895–1897 fort przeszedł pierwszą modernizację – wzmocniono stropy kazamat żelbetem, a w latach 1910–1912, w przededniu wielkiej wojny, dokonano gruntownej rozbudowy. Dobudowano wówczas nowe stanowiska artyleryjskie dla haubic 15 cm M.80, zmodernizowano system wentylacji i oświetlenia, a także pogłębiono fosę. W 1914 roku fort posiadał załogę liczącą około 350 żołnierzy i uzbrojenie składające się z 8 dział fortecznych kalibru 12 cm i 15 cm oraz 6 karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl podczas I Wojny Światowej

Fort IV „Optyń” odegrał kluczową rolę podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl (wrzesień – październik 1914 roku). To właśnie na jego pozycje, wraz z sąsiednim Fortem I, spadł główny ciężar ataku rosyjskiej 8. Armii gen. Brusiłowa. W dniach 5–12 października 1914 roku fort był celem intensywnego ostrzału artylerii rosyjskiej kalibru 152 mm i 122 mm. Mimo zniszczeń w górnej części wałów, betonowe kazamaty wytrzymały uderzenia, a załoga skutecznie odpierała szturmy piechoty.

Najbardziej dramatyczne wydarzenia rozegrały się 7 października 1914 roku, gdy Rosjanom udało się podejść pod samą fosę fortu. Obrońcy, dowodzeni przez kapitana Rudolfa von Bolfrasa, użyli granatów ręcznych i ognia bocznego z kaponier, zmuszając atakujących do odwrotu. Straty rosyjskie w tym dniu wyniosły ponad 200 zabitych, podczas gdy austriackie – 12 zabitych i 38 rannych.

Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort był już systematycznie niszczony ogniem ciężkiej artylerii oblężniczej. Rosjanie użyli moździerzy 280 mm, które przebiły strop jednej z kazamat. Mimo to fort utrzymał się do kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku. Po odbiciu Przemyśla przez wojska austro-niemieckie w maju 1915 roku, fort został prowizorycznie naprawiony i pełnił funkcję magazynu amunicji do końca wojny.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort IV „Optyń” to obiekt o narysie bastionowym, symetrycznym, z dwoma barkami (czołami) wysuniętymi w kierunku wschodnim. Jego główne elementy to:

• Wątrobowiec (blok koszarowo-bojowy) – dwukondygnacyjna, żelbetowa kazamata o długości 56 metrów, mieszcząca koszary, magazyny amunicyjne, kuchnię i szpital polowy. Stropy o grubości 1,5–2 metrów.
• Wał artyleryjski – ziemny nasyp o wysokości 8 metrów, na którym ustawiono działa w odkrytych stanowiskach (tzw. baterie odkryte).
• Fosa sucha – głęboka na 6 metrów i szeroka na 12 metrów, otaczająca fort z trzech stron. W dnie fosy znajdują się kaponierzy – betonowe stanowiska strzeleckie do ostrzału bocznego.
• Brama wjazdowa – chroniona żelazną kratą i mostem zwodzonym, z którego zachowały się jedynie betonowe przyczółki.
• Poterna – podziemny korytarz łączący wątrobowiec z kaponierą czołową, o długości 45 metrów.

Powierzchnia użytkowa fortu wynosi około 1,2 hektara, a kubatura – 14 000 m³. Jest to jeden z najlepiej zachowanych fortów głównych twierdzy, choć mocno zarośnięty i częściowo zdewastowany.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Obecnie Fort IV znajduje się na terenie prywatnym, należącym do Nadleśnictwa Krasiczyn. Jest ogólnodostępny, ale niezagospodarowany turystycznie. W latach 2010–2015 przeprowadzono częściowe oczyszczenie wnętrz z gruzu i śmieci, a także zabezpieczono wejścia do kazamat. Niestety, brak systematycznej opieki konserwatorskiej powoduje postępującą degradację betonu i zniszczenia spowodowane wandalizmem.

Mimo to fort jest chętnie odwiedzany przez miłośników fortyfikacji i historyków. Wnętrza są dostępne – można wejść do wątrobowca, poterny i kaponier. Należy jednak zachować ostrożność: w niektórych miejscach beton jest spękany, a podłogi pokryte gruzem. W 2022 roku grupa pasjonatów z Towarzystwa Miłośników Twierdzy Przemyśl zainstalowała tablicę informacyjną przy wejściu.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Most zwodzony – Fort IV posiadał jeden z nielicznych w twierdzy mostów zwodzonych napędzanych ręcznie za pomocą kołowrotu. Mechanizm zachował się w szczątkowej formie w studni bramnej.
• Podziemna studnia – w jednej z kazamat znajduje się 12-metrowa studnia wykuta w skale, która zapewniała załodze wodę pitną. Jest zasypana, ale widoczny jest jej otwór.
• Niewybuchy – podczas badań terenowych w 2018 roku znaleziono w fosie dwa niewybuchy rosyjskich pocisków kalibru 152 mm z 1914 roku. Zostały zneutralizowane przez saperów.
• Legenda o duchu oficera – według lokalnych opowieści, w forcie straszy duch austriackiego kapitana, który w 1915 roku popełnił samobójstwo po kapitulacji, nie mogąc znieść hańby. Nie ma na to dowodów historycznych, ale opowieść krąży wśród mieszkańców Optynia.
• Wykorzystanie po wojnie – w latach 20. XX wieku fort był używany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji. W 1939 roku został opuszczony bez walki i nie był używany w czasie II wojny światowej.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort IV „Optyń” znajduje się w miejscowości Optyń, około 8 km na południowy wschód od centrum Przemyśla. Dojazd:

• Samochodem – z Przemyśla drogą wojewódzką nr 885 w kierunku Medyki, następnie skręt w lewo na Optyń. Przy wjeździe do wsi znajduje się polana, na której można zaparkować (współrzędne GPS: 49.7645 N, 22.8321 E).
• Pieszo/rowerem – żółtym szlakiem turystycznym „Forty