Fort V „Grochowce” – Pancerny Mściciel Twierdzy Przemyśl

Fort V „Grochowce” stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów austro-węgierskiej myśli fortyfikacyjnej końca XIX wieku. Położony na wzniesieniu Górka (310 m n.p.m.), około 5 km na północny wschód od centrum Przemyśla, był kluczowym elementem wschodniego odcinka obrony Twierdzy Przemyśl. Jego budowa, rozpoczęta w 1883 roku, przypadła na okres intensywnej modernizacji całego systemu fortecznego, który po doświadczeniach wojny francusko-pruskiej (1870-1871) musiał sprostać nowej sile ognia artyleryjskiego.

1. Geneza i budowa – od ziemi do żelbetu

Pierwotnie w miejscu Fortu V znajdowała się jedynie ziemna bateria polowa, wzniesiona w latach 70. XIX wieku. Decyzja o budowie fortu stałego zapadła w ramach tzw. II etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl (1882-1886). Prace ziemne rozpoczęto wczesną wiosną 1883 roku, a kierował nimi inżynier wojskowy major Franz von Steinhart. Do 1885 roku wzniesiono główny rdzeń fortu – ceglano-betonowe koszary szyjowe oraz wał bojowy.

Kluczowa modernizacja nastąpiła w latach 1893-1896, gdy fort został przebudowany według projektu generała Maksa von Wutka. Wzmocniono wówczas stropy betonowe stalowymi belkami dwuteowymi (tzw. system „Miejer”), a na wale głównym zamontowano cztery obrotowe wieże pancerne systemu „Gruson-Werke” z Magdeburga (kaliber 150 mm). Każda ważyła 45 ton i mogła obracać się o 360 stopni. Dla porównania – w standardowych fortach austriackich montowano tylko 2-3 takie wieże. Fort V stał się tym samym najsilniej uzbrojonym obiektem w całej północno-wschodniej linii obrony.

W latach 1912-1914, w przededniu wybuchu I Wojny Światowej, dokonano ostatniej modernizacji: pogrubiono beton na stropach do 2,5 metra, dodano peryskopowy punkt obserwacyjny (tzw. „panzerbeobachter”) oraz wybetonowano nowe stanowiska dla ciężkich moździerzy 210 mm w kontrszarpiach.

2. Architektura i uzbrojenie – forteczny kolos

Fort V „Grochowce” należy do typu „fortu głównego pancernego” (niem. Panzerfort) o narysie pięcioboku nieregularnego (bastionowo-rawelinowego). Jego powierzchnia użytkowa wynosiła 1,2 hektara, a długość wałów głównych sięgała 320 metrów. Główne elementy architektoniczne to:

Koszary szyjowe

Dwukondygnacyjny budynek z cegły klinkierowej, mieszczący kwatery dla 250 żołnierzy, magazyny amunicji (o pojemności 120 ton prochu), szpital polowy na 30 łóżek, piekarnię polową oraz studnię artezyjską o głębokości 72 metrów. Strop wzmocniono 1,5-metrową warstwą betonu i 40 cm ziemi.

Wał bojowy

Główna linia ognia o długości 280 metrów, z czterema pancernymi wieżami artyleryjskimi (dwie dla haubic 150 mm, dwie dla armat 120 mm). Między nimi znajdowały się kazamaty dla 8 szybkostrzelnych armat 90 mm oraz 6 karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12. Dodatkowo fort posiadał 12 stanowisk dla moździerzy 210 mm w fosie zewnętrznej.

Fosa i przeciwstok

Fosę suchą o głębokości 6 metrów i szerokości 12 metrów broniły trzy kaponier (dwie barkowe i jedna szyjowa) uzbrojone w łącznie 8 armat 8 cm i 10 karabinów maszynowych. Przeciwstok (stok zewnętrzny) został pokryty żelbetonowymi płytami o grubości 30 cm, uniemożliwiającymi wspinaczkę piechocie.

3. Rola w I Wojnie Światowej – dwa oblężenia

Fort V odegrał kluczową rolę w obu oblężeniach Twierdzy Przemyśl (wrzesień-październik 1914 oraz listopad 1914 – marzec 1915).

Pierwsze oblężenie (24.09 – 11.10.1914)

Już 28 września 1914 roku fort został zaatakowany przez 58. Dywizję Piechoty armii rosyjskiej generała Nikołaja Brusiłowa. Rosjanie, dysponując 48 ciężkimi haubicami 152 mm, ostrzeliwali fort przez 72 godziny. Wieże pancerne wytrzymały bezpośrednie trafienia, jednak uszkodzone zostały betonowe stropy koszar. Załoga (batalion 9. Pułku Piechoty z Przemyśla pod dowództwem majora Karola Weigla) odparła trzy szturmy, tracąc 47 zabitych i 112 rannych. Rosjanie stracili około 600 żołnierzy.

Drugie oblężenie (9.11.1914 – 22.03.1915)

Podczas drugiego oblężenia fort V był najdłużej ostrzeliwanym obiektem twierdzy. Rosjanie skoncentrowali przeciwko niemu 120 dział, w tym 8 moździerzy 280 mm (systemu Schneider). Najcięższy ostrzał miał miejsce w dniach 12-15 lutego 1915 roku, gdy w ciągu 4 dni na fort spadło 12 000 pocisków. 14 lutego o godzinie 14:30 jedna z wież pancernych (nr 3) została bezpośrednio trafiona pociskiem 280 mm – pancerz pękł, a wybuch zabił 12 artylerzystów. Mimo to fort utrzymał się do końca oblężenia.

Kapitulacja twierdzy 22 marca 1915 roku zastała fort V z 30% sprawnych dział. Załoga zniszczyła pozostałe uzbrojenie i wysadziła w powietrze magazyny amunicji. Rosjanie zajęli fort 24 marca, ale nie zdołali go w pełni wykorzystać, ponieważ już 6 maja 1915 roku, podczas ofensywy gorlickiej, fort został odbity przez armię austriacką bez walki.

4. Stan obecny i dostępność

Fort V „Grochowce” jest jednym z najlepiej zachowanych fortów Twierdzy Przemyśl. Od 2012 roku znajduje się pod opieką Stowarzyszenia „Fort V Grochowce”, które systematycznie prowadzi prace renowacyjne. Obecnie (stan na 2024 rok) fort jest dostępny dla zwiedzających w następującym zakresie:

• Koszary szyjowe – odrestaurowane w 90%, z zachowanymi oryginalnymi drzwiami pancernymi (grubość 8 cm), piecami kaflowymi i instalacją wentylacyjną. Wewnątrz znajduje się mała ekspozycja muzealna (mundury, broń, dokumenty).
• Wał bojowy – widoczne betonowe podstawy wież pancernych (same wieże zostały złomowane w latach 30. XX wieku). Zachowały się stalowe szyny transportowe do amunicji.
• Fosa – dostępna w 70% długości, z trzema kaponierami (jedna udostępniona do zwiedzania).
• Podziemia – korytarze kontrminowe (łącznie 1,2 km) są częściowo dostępne, wymagają latarek i odpowiedniego obuwia.

Godziny otwarcia: od kwietnia do października, w soboty i niedziele w godzinach 10:00-18:00. Bilet normalny kosztuje 15 zł, ulgowy 8 zł. Możliwość zwiedzania z przewodnikiem (30 zł od grupy do 15 osób).

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• „Fort pancerny” – tylko 6 w całej monarchii: Fort V był jednym z zaledwie 6 fortów pancernych w całej Austro-Węgrzech (pozostałe znajdowały się w Krakowie, Przemyślu i Sarajewie). Koszt budowy wyniósł 5,2 miliona koron – równowartość 30 nowoczesnych lokomotyw parowych.
• Eksperyment z betonem: W 1913 roku na dziedzińcu fortu przeprowadzono testy nowego rodzaju betonu z dodatkiem żużla