Fort VI „Helicha / Bolestraszyce”: Pancerny Strażnik Południowego Odcinka Twierdzy Przemyśl

Fort VI „Helicha”, znany również pod nazwą „Bolestraszyce”, to jeden z najciekawszych i najlepiej zachowanych fortów głównych Twierdzy Przemyśl. Położony w malowniczej okolicy, na lewym brzegu Sanu, stanowi kluczowy element południowego łuku obrony fortecznej. Jego budowa w latach 1880–1885 była odpowiedzią na rozwój artylerii oblężniczej i konieczność wzmocnienia pierścienia zewnętrznego twierdzy.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzję o budowie Fortu VI podjęto w ramach drugiego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanego po 1878 roku. Głównym projektantem był inżynier wojskowy, generał Daniel von Salis-Soglio, a prace nadzorował mjr Rudolf Resel. Fort wzniesiono w latach 1880–1885 w systemie fortów jednowałowych, charakterystycznym dla ówczesnej szkoły fortyfikacyjnej. Jego zadaniem było zamknięcie doliny Sanu i ochrona drogi w kierunku Bolestraszyc oraz Żurawicy.

W latach 1890–1892 fort przeszedł pierwszą modernizację. Wzmocniono wówczas stropy koszar betonem, a na dziedzińcu wewnętrznym ustawiono dwa działa 8 cm M.94 w obrotowych wieżach pancernych. Kolejna rozbudowa miała miejsce w 1910–1912, kiedy to w ramach przygotowań do spodziewanego konfliktu z Rosją, fort otrzymał nowe stanowiska dla ciężkiej artylerii (moździerze 15 cm M.80) oraz dodatkowe schrony amunicyjne.

Warto podkreślić, że Fort VI był jednym z pierwszych fortów twierdzy wyposażonych w elektryczne oświetlenie (z własnego agregatu) oraz nowoczesny system wentylacji. W przededniu I wojny światowej stacjonowało w nim 250 żołnierzy z załogą pieszą i artyleryjską, a także 8 oficerów.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl podczas I Wojny Światowej

Fort VI odegrał kluczową rolę podczas obu oblężeń Twierdzy Przemyśl w latach 1914–1915. Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień–październik 1914) fort skutecznie odpierał ataki rosyjskiej 11 Dywizji Piechoty. Jego artyleria ostrzeliwała rosyjskie pozycje na wzgórzach pod Bolestraszycami, uniemożliwiając wrogowi podejście pod sam fort.

Największe znaczenie fort miał jednak podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915). W styczniu 1915 roku Rosjanie skoncentrowali ogromne siły artylerii oblężniczej, w tym haubice 152 mm i moździerze 280 mm, aby zniszczyć Fort VI. 18 stycznia 1915 roku fort został trafiony ponad 200 pociskami w ciągu jednego dnia. Pancerne kopuły wytrzymały bezpośrednie trafienia, ale uszkodzeniu uległa betonowa nadbudowa koszar.

Dopiero 22 marca 1915 roku, po kapitulacji całej twierdzy, fort został opuszczony przez załogę. Wcześniej, na rozkaz dowódcy twierdzy gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, wysadzono w powietrze działa i zniszczono część umocnień. Rosjanie zajęli fort 24 marca 1915 roku i wykorzystywali go jako punkt oporu aż do ofensywy gorlickiej w maju 1915 roku.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort VI „Helicha” to klasyczny fort główny o narysie pięcioboku nieregularnego (bastionowego). Jego powierzchnia wynosi około 4,5 hektara. Główne elementy to:

• Koszary szyjowe – dwukondygnacyjne, z 18 izbami żołnierskimi, magazynami i kuchnią polową.
• Dwa pancerne stanowiska obserwacyjne – wzniesione w 1892 roku, z kopułami o grubości 20 cm.
• Stanowiska artyleryjskie – cztery stanowiska dla moździerzy 15 cm M.80 i dwa dla dział 8 cm M.94 w wieżach pancernych.
• Fosa sucha – głębokość 4,5 metra, szerokość 12 metrów, z trzema kaponierami do ostrzału bocznego.
• Wewnętrzny dziedziniec – służący do manewrów i jako plac apelowy.

Grubość ścian zewnętrznych wynosi 2,5 metra (cegła i beton), a stropy nad koszarami mają 1,8 metra betonu zbrojonego. Fort został zaprojektowany na wytrzymanie ostrzału pociskami kalibru do 210 mm.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Fort VI „Helicha” jest obecnie w dobrym stanie, choć wymaga prac konserwatorskich. Od 2018 roku jest udostępniony do zwiedzania jako część Szlaku Twierdzy Przemyśl. Na terenie fortu znajduje się małe muzeum z eksponatami z I wojny światowej (broń, mundury, pociski).

Zwiedzający mogą wejść do wnętrza koszar, obejrzeć pancerne kopuły i stanowiska artyleryjskie. W sezonie letnim (maj–październik) organizowane są oprowadzania z przewodnikiem w soboty i niedziele o godzinie 11:00 i 14:00. Wstęp jest płatny – bilet normalny kosztuje 15 zł, ulgowy 10 zł. Fort jest dostępny także dla grup zorganizowanych po wcześniejszym uzgodnieniu.

W 2021 roku przeprowadzono częściową renowację murów i oczyszczenie fosy, co znacznie poprawiło walory turystyczne obiektu. Niestety część pomieszczeń jest niedostępna ze względu na ryzyko zawalenia.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Fort VI był jednym z trzech fortów Twierdzy Przemyśl, które posiadały działa w obrotowych wieżach pancernych (oprócz niego: Fort I „Salis Soglio” i Fort VIII „Łętownia”).
• Nazwa „Helicha” pochodzi od pobliskiego wzgórza, które w języku niemieckim oznaczano jako „Helicha Höhe”.
• Podczas ostrzału w styczniu 1915 roku jeden z pocisków 280 mm trafił w kopułę obserwacyjną, ale nie przebił pancerza – do dziś widoczne są ślady uderzenia.
• W forcie znajdował się tajny skład amunicji dla całego południowego odcinka, który został wysadzony w marcu 1915 roku. Wybuch był słyszalny w odległości 15 kilometrów.
• Po I wojnie światowej fort był używany przez Wojsko Polskie jako magazyn, a w latach 1944–1945 stacjonowała w nim Armia Czerwona.
• W 2009 roku podczas prac archeologicznych odnaleziono w fosie szczątki 12 żołnierzy – prawdopodobnie ofiary ostrzału z 1915 roku.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort VI „Helicha” znajduje się około 6 kilometrów na południe od centrum Przemyśla, w miejscowości Bolestraszyce. Dojazd samochodem zajmuje ok. 10 minut – należy jechać drogą wojewódzką nr 885 w kierunku Żurawicy, a następnie skręcić w lewo przy tablicy „Fort VI”. Dla pieszych dostępna jest ścieżka rowerowa z centrum miasta (ok. 7 km).

W okolicy warto zobaczyć:

• Zespół dworski w Bolestraszycach – piękny park z XIX wieku, z pałacem i staw