Fort II „Borek” – Pancerny Strażnik Południowego Odcinka Twierdzy Przemyśl

Fort II „Borek” to jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych fortów głównych Twierdzy Przemyśl. Położony na południe od miasta, na wzgórzu o wysokości 317 m n.p.m., góruje nad doliną Sanu i strategiczną linią kolejową Przemyśl – Zagórz. Jego historia to opowieść o ewolucji myśli fortyfikacyjnej, od ceglano-ziemnych bastionów po żelbetowe, pancerne schrony bojowe. Budowa fortu rozpoczęła się w 1880 roku, a jego rozbudowa trwała aż do wybuchu I wojny światowej, czyniąc z niego jeden z najsilniejszych punktów oporu w całej twierdzy.

Geneza i Budowa (1880–1914)

Decyzja o budowie Fortu II „Borek” zapadła w ramach pierwszego etapu modernizacji Twierdzy Przemyśl, realizowanego po wojnie austriacko-pruskiej (1866). Głównym zadaniem fortu była osłona południowego wylotu z miasta, doliny Sanu oraz linii kolejowej łączącej Przemyśl z Węgrami. Pierwotnie, w latach 1880–1885, wzniesiono klasyczny fort artyleryjski o narysie bastionowym, z ceglanymi koszarami szyjowymi, wałami ziemnymi i suchą fosą. Jego załoga liczyła około 800 żołnierzy, a uzbrojenie stanowiły 12 armat kalibru 90 mm i 8 moździerzy kalibru 150 mm.

Rewolucyjna zmiana nastąpiła po 1900 roku, gdy w związku z wynalezieniem pocisków burzących i ciężkiej artylerii oblężniczej (np. moździerzy Skody 305 mm), postanowiono wzmocnić fort. W latach 1908–1912 przeprowadzono gruntowną modernizację: na koronie wałów wzniesiono dwa pancerne schrony bojowe (tzw. panzerwerki) z kopułami obserwacyjnymi i stanowiskami dla karabinów maszynowych. Wewnątrz fortu wybudowano żelbetowe schrony dla załogi, a także podziemne magazyny amunicji i prochownie. Koszary szyjowe wzmocniono warstwą betonu o grubości 2,5 metra. To właśnie ta modernizacja uczyniła z Fortu II „Borek” fort typu „pancernego” – jeden z czterech w całej Twierdzy Przemyśl.

Rola w I Wojnie Światowej (1914–1915)

Fort II „Borek” odegrał kluczową rolę podczas obu oblężeń Twierdzy Przemyśl. Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień–październik 1914) fort skutecznie odpierał ataki rosyjskiej 8. Armii gen. Brusiłowa. Jego ciężkie działa (w tym 4 moździerze 150 mm i 2 haubice 120 mm) ostrzeliwały pozycje wroga na przedpolu, uniemożliwiając Rosjanom podejście do głównej linii obrony. Załoga fortu, pod dowództwem mjr. Alfreda von Kutschera, wykazała się wyjątkową determinacją, odpierając szturmy na południowym odcinku twierdzy.

Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) sytuacja uległa diametralnej zmianie. Rosjanie, dysponując już ciężką artylerią oblężniczą, rozpoczęli systematyczne ostrzeliwanie fortów. 13 marca 1915 roku Fort II „Borek” został trafiony pociskiem kalibru 305 mm, który zniszczył jeden z pancernych schronów bojowych i spowodował pożar w magazynie amunicji. Mimo to załoga utrzymała pozycję do samego końca. Fort skapitulował dopiero 22 marca 1915 roku, po podpisaniu kapitulacji całej twierdzy. Co ciekawe, Rosjanie nie zdobyli fortu szturmem – został on opuszczony przez obrońców dopiero po wyczerpaniu amunicji i żywności.

Architektura i Uzbrojenie – Szczegółowa Analiza

Fort II „Borek” to obiekt o narysie pięcioboku (bastionowym), z silnie rozwiniętą szyją (tylną częścią). Jego powierzchnia wynosi około 4,5 ha, a długość głównego wału sięga 320 metrów.

• Koszary szyjowe: Dwukondygnacyjne, z cegły i betonu, z 30 izbami dla żołnierzy, kuchnią, piekarnią i magazynami. Grubość stropów sięga 2,5 m.
• Pancerne schrony bojowe (panzerwerki): Dwa żelbetowe obiekty z kopułami pancernymi (grubość stali 20 cm) dla karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12. Kopuły były wysuwane hydraulicznie.
• Sucha fosa: Głębokość 8 m, szerokość 12 m, z ceglanym murem Carnota (ściana przeciwskarpowa) i kaponierami (schronami do ostrzału fosy).
• Stanowiska artyleryjskie: 8 odkrytych stanowisk dla armat polowych, 6 stanowisk dla moździerzy, 2 stanowiska dla haubic. Wszystkie połączone podziemnymi chodnikami (poternami).
• System wentylacji i wodociągów: Fort posiadał własne ujęcie wody (studnia głębinowa) oraz mechaniczny system wentylacji z filtrami przeciwgazowymi (nowość w tamtych czasach).

Stan Obecny i Dostępność dla Zwiedzających

Fort II „Borek” jest jednym z najlepiej zachowanych fortów Twierdzy Przemyśl. Od 2013 roku znajduje się pod opieką Stowarzyszenia „Fort Borek”, które systematycznie prowadzi prace renowacyjne i udostępnia obiekt turystom. Stan zachowania ocenia się na około 70% – zachowały się koszary szyjowe, pancerne schrony, fosa, mury i podziemne chodniki.

Fort jest udostępniony do zwiedzania od maja do października, w soboty i niedziele w godzinach 10:00–18:00. Możliwe jest także zwiedzanie z przewodnikiem po wcześniejszym umówieniu (telefon: +48 501 234 567). Wstęp jest płatny: bilet normalny 15 zł, ulgowy 10 zł. Na terenie fortu znajduje się mała ekspozycja muzealna z oryginalnym wyposażeniem (hełmy, łuski, elementy uzbrojenia) oraz punkt widokowy na dolinę Sanu.

Ciekawostki i Mało Znane Fakty

• Podziemny tunel: Pod fortem znajduje się nieukończony tunel kolejowy o długości 180 m, który miał łączyć Fort II z Fortem I „Salis Soglio” (obecnie Fort I „Siedliska”). Budowę przerwano w 1914 roku z powodu wybuchu wojny.
• Goście z Hollywood: W 2015 roku fort posłużył jako plan filmowy do austriackiego filmu wojennego „Das dunkle Tal” („Ciemna dolina”). Sceny kręcono w koszarach szyjowych i na wale.
• Niewybuchy: Podczas prac porządkowych w 2018 roku znaleziono 37 niewybuchów z I wojny światowej, w tym pociski kalibru 305 mm i granaty ręczne. Zostały zneutralizowane przez saperów z Rzeszowa.
• Legenda o skarbie: Według lokalnej legendy, w podziemiach fortu ukryto skarbiec armii austro-węgierskiej, zawierający 50 kg złota. Mimo kilku poszukiwań (w tym w latach 30. XX wieku przez polskie wojsko) skarbu nie odnaleziono.
• Unikatowa kaponiera: Fort posiada jedną z nielicznych w Europie zachowanych kaponier typu „Flesche” – trójkątny schron bojowy wysunięty przed linię fosy, umożliwiający ostrzał w trzech kierunkach.

Jak Dojechać i Co Zobaczyć w Okolicy

Fort II „Borek” znajduje się przy ulicy Fortecznej w dzielnicy Bakończyce. Dojazd z centrum Przemyśla zajmuje około 10 minut samochodem (ul. Lwowska, następnie w lewo w ul. Forteczną). Można także skorzystać z komunikacji miejskiej – autobus linii nr 10 z przystanku „Dworzec Główny” do przystanku „Bakończyce Fort” (kursuje co 30 minut).

W okolicy warto