Fort I „Salis-Soglio” – Żelazny Strażnik Północnego Frontu Twierdzy Przemyśl

W systemie fortyfikacyjnym Twierdzy Przemyśl, jednej z największych i najnowocześniejszych twierdz Austro-Węgier, Fort I „Salis-Soglio” zajmuje miejsce szczególne. Był to fort główny, stanowiący kluczowy element północnego odcinka obrony, którego zadaniem było blokowanie dostępu do miasta od strony doliny Sanu i szosy na Radymno. Jego budowa, modernizacje i bojowe chrzty podczas trzech oblężeń w latach 1914-1915 stanowią esencję historii przemyskiej fortecy.

1. Geneza i Budowa Fortu (1878-1914)

Decyzja o budowie fortu zapadła w ramach pierwszej fazy rozbudowy Twierdzy Przemyśl, zapoczątkowanej po wojnie francusko-pruskiej. Zgodnie z projektem z 1878 roku, fort otrzymał nazwę na cześć generała porucznika Franza von Salis-Soglio, dowódcy 24. Dywizji Piechoty, który poległ w bitwie pod Custozzą w 1866 roku. Był to typowy fort główny (niem. Hauptfort) o narysie bastionowym, wzniesiony w technologii ziemno-ceglanej, co było standardem dla fortyfikacji I generacji twierdzy.

Prace budowlane, prowadzone pod nadzorem Dyrekcji Inżynierii w Przemyślu, rozpoczęto w 1878 roku i zakończono w 1882 roku. Fort wzniesiono na wzniesieniu o wysokości 240 m n.p.m., na lewym brzegu Sanu, w odległości około 6 km na północny zachód od centrum Przemyśla. Jego pierwotny kształt to trapezoidalna platforma bojowa o wymiarach 200 na 150 metrów, otoczona suchą fosą o głębokości 4-5 metrów i szerokości 8-10 metrów. Głównym uzbrojeniem była artyleria forteczna: 12 dział kalibru 12 cm w kazamatach oraz 4 moździerze kalibru 15 cm na stanowiskach odkrytych.

W latach 1885-1888 fort przeszedł pierwszą modernizację, dostosowując go do ostrzału nowymi typami pocisków burzących. Dodano wówczas betonowe stropy nad najważniejszymi kazamatami. Kolejna, znacznie poważniejsza modernizacja miała miejsce w latach 1908-1912, w ramach tzw. „programu 20 miliardów koron”. Fort I „Salis-Soglio” został wówczas całkowicie przebudowany w duchu fortyfikacji betonowych. Usunięto część ceglanych stropów, zastępując je żelbetowymi o grubości do 2 metrów. Wprowadzono nowe uzbrojenie: 4 haubice 15 cm w wieżach pancernych (systemu Škoda), 2 działa 8 cm w kazamatach oraz 6 ciężkich karabinów maszynowych Schwarzlose do obrony bliskiej. Fosa została dodatkowo zabezpieczona murowanymi kaponierami z betonowymi stropami.

2. Architektura i Uzbrojenie – Militarny Kolos

Fort I „Salis-Soglio” w swojej ostatecznej formie z 1914 roku był imponującą budowlą. Jego trzon stanowił dwukondygnacyjny blok koszarowo-bojowy, w którym mieściły się: magazyny amunicji (o łącznej pojemności 500 ton), prochownia, schrony dla załogi (300 żołnierzy), kuchnia polowa, latryny oraz szpitalik. Grubość stropów żelbetowych w kluczowych punktach sięgała 2,5 metra, co czyniło go odpornym na ostrzał nawet z najcięższych dział polowych kalibru 30,5 cm.

Główną siłę ognia stanowiły cztery haubice 15 cm M.14 w wieżach pancernych, umieszczonych na szczycie fortu. Każda wieża ważyła 35 ton i mogła obracać się o 360 stopni, zapewniając ogień okrężny. Zasięg haubic wynosił 11 km, co pozwalało razić cele w rejonie Żurawicy, Radymna i Orzechowców. Dodatkowo, fort posiadał cztery stanowiska dla ciężkich moździerzy 15 cm oraz 8 gniazd karabinów maszynowych w kaponierach broniących fosy. Załogę stanowiła kompania forteczna (300 żołnierzy) oraz kompania artylerii fortecznej (150 żołnierzy).

Fort został zaprojektowany jako samodzielny punkt oporu, zdolny do prowadzenia ognia przez 72 godziny bez uzupełnień. Posiadał własne ujęcie wody (studnia głębinowa o głębokości 45 metrów), piekarnię oraz warsztat naprawczy. System wentylacji był wyposażony w filtry przeciwpyłowe i przeciwgazowe, co było nowością w tamtych czasach.

3. Rola w I Wojnie Światowej – Trzy Oblężenia

Fort I „Salis-Soglio” odegrał kluczową rolę podczas obu oblężeń Twierdzy Przemyśl w latach 1914-1915.

Pierwsze oblężenie (wrzesień-październik 1914)

Podczas pierwszego ataku armii rosyjskiej, fort znalazł się na pierwszej linii frontu. Od 24 do 28 września 1914 roku był celem intensywnego ostrzału rosyjskiej artylerii ciężkiej, w tym haubic 15,2 cm. Mimo trafień kilkudziesięciu pocisków w stropy, betonowe osłony wytrzymały. Największym zagrożeniem były rosyjskie moździerze 28 cm, które jednak nie zostały użyte przeciwko Salis-Soglio. Załoga fortu pod dowództwem kapitana Karla von Seemüllera skutecznie odpierała ataki piechoty rosyjskiej, która dwukrotnie (26 i 28 września) próbowała zdobyć fort szturmem. Oba ataki zostały odparte z ciężkimi stratami dla Rosjan (ponad 100 zabitych). Fort utrzymał pozycję do momentu odsieczy pod koniec października 1914 roku.

Drugie oblężenie (listopad 1914 – marzec 1915)

W drugim oblężeniu fort był jeszcze intensywniej ostrzeliwany. Od 10 listopada 1914 roku Rosjanie skoncentrowali na nim ogień z 18 dział ciężkich, w tym dwóch haubic 30,5 cm (systemu Vickers). 14 listopada jeden z pocisków 30,5 cm trafił w przednią ścianę bloku koszarowego, niszcząc trzy kazamaty i zabijając 12 żołnierzy. Mimo to fort nie został wyłączony z walki. Naprawy prowadzono nocami, wykorzystując worki z piaskiem i belki stalowe. 19 marca 1915 roku, w dniu kapitulacji twierdzy, fort I „Salis-Soglio” był jednym z ostatnich, które złożyły broń. Załoga, po wyczerpaniu amunicji artyleryjskiej (wystrzelono łącznie 4 800 pocisków), wysadziła w powietrze wieże pancerne i opuściła fort 22 marca 1915 roku o godzinie 14:00. Rosjanie zdobyli go bez walki, zastając jedynie zrujnowane betonowe pustkowie.

4. Stan Obecny i Dostępność dla Zwiedzających

Fort I „Salis-Soglio” znajduje się obecnie w granicach administracyjnych Przemyśla, w dzielnicy Kruhel Wielki, przy ulicy Fortecznej. Jest to jeden z najlepiej zachowanych fortów głównych Twierdzy Przemyśl. Mimo wysadzenia wież pancernych w 1915 roku, zachowały się oryginalne betonowe konstrukcje: blok koszarowo-bojowy, kaponiery, schrony amunicyjne oraz sucha fosa. W latach 20. XX wieku fort był używany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji (do 1939 roku). W czasie II wojny światowej Niemcy wykorzystywali go jako magazyn części zamiennych do czołgów. Po wojnie fort stał opuszczony, stopniowo niszczejąc.

W 2018 roku fort został przejęty przez Stowarzyszenie „Fort Salis-Soglio”, które rozpoczęło jego rewitalizację. Obecnie (stan na 2024 rok) obiekt jest udostępniony do zwiedzania w sezonie turystycznym (maj-październik) w soboty i niedziele w godzinach 10:00-18:00. Wstęp jest płatny (10 zł normalny, 5 zł ulgowy). Wewnątrz można zobaczyć odrestaurowane kazamaty, wystawę uzbrojenia fortecznego oraz makietę fortu z 1914 roku. Przy wejściu znajduje się parking dla samochodów (20 miejsc) oraz wiata z ławkami i stołami.

5. Ciekawostki i Mało Znane Fakty

• Nazwa fortu pochodzi od generała Fran