Fort X — Orzechowce
Fort X „Orzechowce” – Pancerny Strażnik Południowego Odcinka Twierdzy Przemyśl
Wśród 42 fortów i dzieł obronnych Twierdzy Przemyśl, Fort X „Orzechowce” zajmuje miejsce szczególne. Zbudowany w kluczowym punkcie południowego łuku obrony, był jednym z najnowocześniejszych i najsilniej uzbrojonych obiektów w systemie fortyfikacji. Jego historia to opowieść o inżynieryjnym geniuszu, dramatycznych walkach I Wojny Światowej i trudnym powojennym losie.
1. Budowa i Rozbudowa – Od Cegły do Żelbetu
Decyzja o budowie Fortu X zapadła w ramach pierwszej fazy rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanej w latach 70. i 80. XIX wieku. Prace ziemne rozpoczęto w 1878 roku, a zasadniczą konstrukcję wzniesiono w latach 1882–1886. Był to klasyczny fort artyleryjski o narysie bastionowym, przeznaczony do obrony odcinka od wsi Orzechowce (obecnie dzielnica Przemyśla) po miejscowość Nehrybka.
Kluczowa modernizacja nastąpiła w latach 1910–1914, gdy w ramach przygotowań do spodziewanego konfliktu z Rosją, fort przeszedł gruntowną przebudowę. Nadano mu wówczas cechy fortu pancernego. W miejsce odkrytych stanowisk artyleryjskich wbudowano stalowo-żelbetowe pancerne wieże obserwacyjne i bojowe. Koszt tych prac wyniósł ponad 2,5 miliona koron austro-węgierskich – kwotę astronomiczną jak na owe czasy. Dla porównania, budowa całego fortu w latach 80. pochłonęła około 1,8 miliona koron.
2. Rola w I Wojnie Światowej – Krwawy Wrzesień 1914
Fort X „Orzechowce” odegrał kluczową rolę podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl (wrzesień – październik 1914). Dowódcą fortu był kpt. Anton Schiesser. Załogę stanowiło około 800 żołnierzy, w tym 3 kompanie piechoty, 2 plutony saperów oraz obsługa artylerii fortecznej.
Najcięższe walki miały miejsce 24–26 września 1914 roku. Rosyjska 8. Dywizja Piechoty gen. Ławrentija Korniłowa przypuściła szturm na południowy odcinek twierdzy. Fort X znalazł się w centrum natarcia. Przez trzy dni fort był ostrzeliwany przez ciężką artylerię oblężniczą (moździerze 152 mm i haubice 203 mm).
Zachowały się szczegółowe raporty bojowe. W dniu 25 września o godzinie 14:30, pocisk kalibru 203 mm trafił w przednią część koszar szyjowych, zabijając 12 żołnierzy i raniąc 31. Mimo to, załoga fortu nieprzerwanie prowadziła ogień. Działa forteczne, w tym 4 sztuki 8 cm M.94 i 2 haubice 15 cm M.80, zadały Rosjanom ciężkie straty, szacowane na około 400 zabitych i rannych w ciągu tych trzech dni. Fort nie został zdobyty, a natarcie rosyjskie załamało się na całym południowym odcinku.
Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort pełnił głównie funkcję wsparcia ogniowego. Po kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku, Rosjanie wysadzili w powietrze wszystkie najważniejsze elementy pancerne fortu, czyniąc go niezdolnym do dalszej walki.
3. Opis Architektoniczny i Uzbrojenie
Fort X ma nieregularny, pięcioboczny narys (tzw. narys bastionowy). Jego powierzchnia wewnętrzna wynosi około 4,5 ha. Obwód murów i fos sięga 1200 metrów.
Główne elementy konstrukcji:
- Koszary szyjowe: Dwukondygnacyjny budynek z cegły klinkierowej, z 2-metrowym stropem ceglano-betonowym. Mieścił kuchnię, magazyny, izbę chorych i kwatery dla 300 żołnierzy.
- Fosa: Głębokość 6–8 metrów, szerokość 12–15 metrów. Chroniona przez kaponierę szyjową (zachowaną) i dwie półkaponiery barkowe (częściowo zniszczone).
- Stanowiska artyleryjskie: Dwa główne stanowiska bateryjne z pancernymi wieżami obserwacyjnymi (średnica 3,5 m, grubość pancerza 20 cm), produkcji zakładów Skody w Pilźnie.
- Wzmocnienia: Po modernizacji w 1912 roku, stropy wzmocniono warstwą żelbetu o grubości 1,2 metra.
Uzbrojenie stałe fortu (stan na 1914 rok):
- 4 działa polowe 8 cm M.94 (na stanowiskach odkrytych)
- 2 haubice 15 cm M.80 (w wieżach pancernych)
- 6 ciężkich karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12
- 2 moździerze 9 cm M.75 (do obrony fos)
4. Stan Obecny i Dostępność
Fort X „Orzechowce” jest własnością prywatną (od 2009 roku). Od 2015 roku jest systematycznie zabezpieczany i częściowo udostępniany do zwiedzania. W 2022 roku przeprowadzono prace porządkowe na terenie koszar szyjowych i w fosie.
Stan zachowania:
- Koszary szyjowe – stan dobry, zachowane sklepienia, częściowo widoczne oryginalne tynki.
- Fosa – w większości przejezdna, choć miejscami zarośnięta.
- Pancerne wieże – zniszczone przez Rosjan w 1915 roku, zachowały się jedynie betonowe fundamenty i fragmenty stali.
- Kaponiery – kaponiera szyjowa w dobrym stanie, dwie barkowe w ruinie.
Dostępność: Fort jest dostępny za zgodą właściciela. W sezonie letnim (czerwiec–wrzesień) organizowane są oprowadzania w soboty o godzinie 11:00 i 14:00. Wstęp jest bezpłatny, ale wymagane jest wcześniejsze zgłoszenie grupy (min. 5 osób). Informacje można uzyskać w Przemyślu – biuro informacji turystycznej przy ul. Grodzkiej 1.
5. Ciekawostki i Mało Znane Fakty
- Eksperymentalny beton: W forcie X po raz pierwszy w Twierdzy Przemyśl zastosowano mieszankę betonu z dodatkiem lokalnego piaskowca, co miało zwiększyć odporność na ostrzał. Testy poligonowe w 1913 roku wykazały, że ściany z tego betonu wytrzymują bezpośrednie trafienia pocisków 152 mm.
- Legenda o duchu kapitana: Według lokalnych opowieści, w forcie straszy duch kapitana Schiessera. Miał on popełnić samobójstwo w 1915 roku po kapitulacji twierdzy, nie mogąc znieść hańby oddania fortu w ręce Rosjan. W rzeczywistości kpt. Schiesser przeżył wojnę i zmarł w 1932 roku w Wiedniu.
- Podziemne przejścia: W 2018 roku podczas prac archeologicznych odkryto fragment podziemnego korytarza łączącego fort X z sąsiednim fortem XI „Duńkowiczki”. Korytarz miał długość około 250 metrów i biegł na głębokości 8 metrów. Niestety, został zawalony w latach 60. XX wieku podczas budowy osiedla.
- Najdroższy fort twierdzy: Łączny koszt budowy i modernizacji fortu X wyniósł około 4,3 miliona koron, co czyni go najdroższym fortem w całej Twierdzy Przemyśl (więcej niż fort I „Saliszcze” i fort VIII „Łętownia”).
- Polskie wojsko: Po odzyskaniu niepodległości, w latach 1921–1939 fort był używany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji. W 1939 roku nie brał udziału w walkach, gdyż Niemcy podeszli pod Przemyśl od zachodu, a fort pozostał na tyłach.