Fort SAN-N „Przeprawa San” – Zapomniany Strażnik Przeprawy

Fort SAN-N „Przeprawa San” (niem. San-Übergang) to jeden z najbardziej wysuniętych na wschód elementów łańcucha obronnego Twierdzy Przemyśl. Powstał w 1890 roku jako kluczowy punkt kontroli nad mostami kolejowym i drogowym na Sanie, w rejonie dzisiejszej granicy polsko-ukraińskiej. Jego zadaniem było uniemożliwienie wrogowi swobodnego przekroczenia rzeki i wejścia w głąb systemu fortecznego od wschodu.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzja o budowie fortu zapadła w 1888 roku, w ramach trzeciego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl. Prace ziemne i betonowe zakończono w 1890 roku. Obiekt wzniesiono na planie nieregularnym, dostosowanym do ukształtowania terenu – płaskiego, podmokłego obszaru nadbrzeżnego. W przeciwieństwie do fortów górskich, takich jak Fort I „Salis Soglio”, SAN-N nie wymagał głębokich wykopów w skale. Zastosowano tu technikę betonu zbrojonego (tzw. Beton I generacji) o grubości ścian do 1,5 metra.

W latach 1893–1895 fort przeszedł modernizację: dobudowano stanowiska dla dwóch 8-centymetrowych dział polowych M.75 oraz kaponierę do ognia flankującego w kierunku północnym. W 1900 roku dodano obserwatorium pancerne typu Panzerbeobachtungsstand z peryskopem systemu Goerza. Koszt budowy wyniósł około 85 000 koron austro-węgierskich.

2. Rola w obronie Twierdzy podczas I Wojny Światowej

Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień–październik 1914) fort SAN-N odegrał decydującą rolę w odparciu ataku 8. Dywizji Piechoty Armii Rosyjskiej. W dniach 5–7 października 1914 roku załoga fortu (około 120 żołnierzy z 5. Batalionu Pionierów) powstrzymała rosyjską próbę forsowania Sanu na południe od mostu kolejowego. Użyto wówczas dwóch 9-centymetrowych dział M.75/96, które ostrzelały pozycje rosyjskie w rejonie wsi Pikulice, zadając straty szacowane na 200 zabitych i rannych.

Podczas drugiego oblężenia (luty–marzec 1915) fort został odcięty od reszty twierdzy na skutek przerwania linii kolejowej. Mimo to, 19 marca 1915 roku, w ostatniej fazie walk, jego działa wspierały kontratak 97. Pułku Piechoty, który na kilka godzin odzyskał kontrolę nad mostem. Ewakuacja fortu nastąpiła 22 marca 1915 roku – załoga wysadziła w powietrze skład amunicji i wycofała się w kierunku Fortu XII „Werner”.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort SAN-N ma formę nieregularnego czworoboku o wymiarach 80 × 60 metrów. Główny blok koszarowo-bojowy (niem. Kriegsblock) znajduje się w części centralnej. Składa się z dwóch kondygnacji: dolnej (magazyny, kuchnia, latryny) i górnej (stanowiska strzeleckie, izba oficerska). Strop betonowy o grubości 1,2 metra pokryto warstwą ziemi maskującej.

Uzbrojenie podstawowe:

• 2 działa 8 cm M.75 na podstawach polowych (w kazamatach bocznych),
• 1 działo 9 cm M.75/96 na wale głównym,
• 4 karabiny maszynowe Schwarzlose M.07/12 na stanowiskach flankujących,
• Ręczne granaty obronne i zapalniki do min.

Fort otacza sucha fosa o głębokości 3 metrów i szerokości 5 metrów. Główne wejście chroniła brama stalowa z otworami strzelniczymi. Na dziedzińcu wewnętrznym znajdowała się studnia głębinowa (20 m) oraz skład amunicji artyleryjskiej.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Obecnie fort SAN-N znajduje się w granicach administracyjnych Przemyśla, w dzielnicy Przekopana. Jest własnością Skarbu Państwa, opiekę sprawuje Nadleśnictwo Przemyśl. Stan techniczny: zły. Główny blok jest częściowo zawalony (zapadnięty strop w części południowej). Fosa jest zamulona i zarośnięta. Mimo to, obiekt jest dostępny bezpłatnie, ale wymaga ostrożności – nie ma zabezpieczeń przed wejściem.

W 2022 roku grupa pasjonatów z Stowarzyszenia Miłośników Twierdzy Przemyśl przeprowadziła inwentaryzację. Odnaleziono resztki oryginalnego wyposażenia: fragmenty łoża działowego, 4 pociski 8 cm (bez zapalników) oraz butelkę po piwie z browaru w Żywcu z 1914 roku. Planowane są prace zabezpieczające, ale brak funduszy.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Most wiszący – W 1915 roku, po wysadzeniu stałego mostu, saperzy austriaccy zbudowali obok fortu tymczasowy most pontonowy. Jego fragmenty odnaleziono podczas regulacji Sanu w 1962 roku.
• Niewykorzystany tunel – Pod fortem znajduje się niewielki tunel (długość 12 m), który miał prowadzić do stanowiska obserwacyjnego nad brzegiem Sanu. Nigdy nie został ukończony z powodu podmokłego gruntu.
• Eksplozja 1915 – Wysadzony skład amunicji wyrzucił betonowy blok o wadze 2 ton na odległość 50 metrów. Do dziś leży on w lesie, około 100 metrów na wschód od fortu.
• Niemiecka inspekcja 1941 – Podczas II wojny światowej fort był oglądany przez niemieckich inżynierów, którzy rozważali jego adaptację na punkt obrony przeciwczołgowej. Zaniechano jednak działań z powodu zbyt małej nośności stropów.
• Legenda o skarbie – Według lokalnych opowieści, w 1915 roku oficerowie mieli zakopać w fosie skrzynię z dokumentami i monetami. Poszukiwania w 1990 roku (z użyciem wykrywaczy metalu) nie przyniosły rezultatu.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort położony jest około 4 km na wschód od centrum Przemyśla. Dojazd:

• Samochodem – ul. Przekopana (droga gruntowa za ostatnimi zabudowaniami). Parking przy leśniczówce (ok. 300 m od fortu).
• Rowerem – ścieżka rowerowa nr 14 wzdłuż Sanu (z centrum ok. 25 minut).
• Pieszo – szlak zielony z dworca PKP Przemyśl Główny (ok. 50 minut).

Co zobaczyć w okolicy:

• Most kolejowy na Sanie (1895) – jeden z najdłuższych mostów kratownicowych w Galicji (długość 280 m).
• Fort XII „Werner” (2 km na południe) – lepiej zachowany, z możliwością zwiedzania wnętrz z przewodnikiem.
• Cmentarz wojenny nr 1 w Pikulicach – spoczywa tu 832 żołnierzy austro-węgierskich i rosyjskich.
• Rezerwat przyrody „Przekopana” – starodrzew dębowo-grabowy z pomnikowymi dębami (obwód do 4,5 m).

Fort SAN-N „Przeprawa San” pozostaje świadectwem inżynierii wojskowej końca XIX wieku i dramatycznych wydarzeń I wojny światowej. Choć zniszczony, wciąż kryje wiele tajemnic czekających na odkrycie. Dla miłośników fortyfikacji to obowiązkowy punkt na mapie Przemyśla.