Fort SF “Brylińce” – Żelazny Strażnik Południowego Frontu Twierdzy Przemyśl

Wśród 42 fortów i dzieł obronnych Twierdzy Przemyśl, fort SF (Schanze Feld – Dzieło Polowe) “Brylińce” zajmuje miejsce szczególne. Wybudowany w 1900 roku, był jednym z najnowocześniejszych i najsilniejszych punktów oporu na południowym odcinku pierścienia zewnętrznego. Jego zadaniem było zamknięcie doliny Sanu i ochrona linii kolejowej do Lwowa, co czyniło go kluczowym elementem w systemie obrony twierdzy przed atakiem od południowego wschodu.

1. Historia budowy i rozbudowy

Decyzję o budowie fortu podjęto w 1897 roku, w ramach drugiego etapu modernizacji Twierdzy Przemyśl. Prace ziemne rozpoczęto w 1898 roku, a główne betonowe konstrukcje wzniesiono w latach 1899-1900. Koszt budowy wyniósł około 2,5 miliona koron austro-węgierskich (dla porównania: fort główny kosztował 5-8 milionów). Fort został zaprojektowany przez pułkownika inżyniera Moritza von Brunnera, czołowego specjalistę od fortyfikacji w armii austro-węgierskiej.

W latach 1910-1912 fort przeszedł modernizację: wzmocniono stropy żelbetem (dodano 30 cm zbrojonego betonu), zainstalowano nowe wentylatory ręczne (system Thiele) oraz wymieniono część uzbrojenia na nowsze modele. W 1913 roku dobudowano zapasowe stanowisko obserwacyjne na tyłach fortu.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl (1914-1915)

Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień-październik 1914) fort nie był bezpośrednio atakowany, ale pełnił rolę artyleryjskiego wsparcia dla sąsiednich fortów. Załoga liczyła wówczas 180 żołnierzy piechoty i 45 artylerzystów pod dowództwem kapitana Rudolfa Pflügla. Fort dysponował 4 działami polowymi 8 cm M.99 oraz 3 ciężkimi moździerzami 15 cm M.98.

Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort “Brylińce” znalazł się na pierwszej linii ognia. W dniach 24-28 lutego 1915 roku fort był celem zmasowanego ostrzału rosyjskiej artylerii oblężniczej (baterie 152 mm haubic i 122 mm dział). W ciągu 96 godzin na fort spadło około 1500 pocisków. Największe zniszczenia przyniósł ostrzał z 26 lutego, gdy rosyjski pocisk 152 mm przebił strop zachodniego schronu głównego (grubość 1,2 m betonu), zabijając 7 żołnierzy i raniąc 12. Mimo uszkodzeń fort nie został zdobyty, a jego działa skutecznie ostrzeliwały rosyjskie okopy w odległości 400-800 metrów.

22 marca 1915 roku – w dniu kapitulacji twierdzy – załoga fortu wysadziła w powietrze część dział i amunicję, aby nie wpadły w ręce rosyjskie. Eksplozja zniszczyła wschodni schron amunicyjny i uszkodziła centralny korytarz.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort SF “Brylińce” to dzieło typu półstałego (Schanze Feld) o konstrukcji betonowo-ziemnej. Jego powierzchnia wynosi około 1,2 hektara, a długość głównej osi – 180 metrów. Główne elementy architektoniczne:

• Schron główny (Kernwerk) – dwukondygnacyjny, o wymiarach 40×20 m, z betonowym stropem grubości 1,5 m (wzmocnionym w 1912 roku do 1,8 m). Mieścił koszary dla 120 żołnierzy, kuchnię, magazyny i studnię głębinową (17 m).
• Stanowiska artyleryjskie – 4 betonowe platformy dla dział polowych, połączone suchą fosą o głębokości 2,5 m. Działa ustawione były na obrotnicach systemu “Krupp” z kątem ostrzału 360 stopni.
• Schrony amunicyjne – dwa podziemne magazyny (pojemność łącznie 80 ton amunicji), z wentylacją grawitacyjną i podwójnymi drzwiami stalowymi.
• Bateria przeciwpiechotna – 6 stanowisk dla karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12, chronionych stalowymi tarczami pancernymi.
• Otwory strzeleckie – 32 strzelnice w ścianach fosy, umożliwiające obronę bezpośrednią.

Fort posiadał własny system zaopatrzenia w wodę (studnia głębinowa z pompą ręczną) oraz zapas żywności na 45 dni oblężenia. Łączna długość podziemnych korytarzy wynosi 320 metrów.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Fort SF “Brylińce” znajduje się w stanie zaniedbanym, ale stabilnym. Główne betonowe konstrukcje zachowały się w 70-80% (brakuje m.in. stalowych kopuł pancernych i części stropów wschodniego schronu). W 2022 roku teren fortu został oczyszczony z chrustu przez Stowarzyszenie “Twierdza Przemyśl” – odsłonięto wówczas oryginalne betonowe posadzki w schronie głównym.

Dostępność: wolny i bezpłatny przez cały rok. Należy zachować ostrożność – w niektórych podziemnych korytarzach (szczególnie wschodni schron amunicyjny) znajdują się luźne gruzy i strome progi. Zalecane jest używanie latarek i odpowiedniego obuwia.

W 2023 roku na terenie fortu zamontowano tablice informacyjne (w języku polskim i angielskim) opisujące historię i architekturę obiektu. Planowane jest utworzenie ścieżki dydaktycznej łączącej fort z sąsiednim fortem SF “Siedliska” (odległość 1,2 km).

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Unikatowa wentylacja: Fort “Brylińce” jako jeden z nielicznych w Twierdzy Przemyśl posiadał system wentylacji mechanicznej z filtrami przeciwgazowymi (węgiel aktywny). Było to odpowiedzią na pierwsze użycie gazów bojowych w 1915 roku pod Bolimowem.
• Niewybuchy: Podczas prac porządkowych w 2022 roku odnaleziono 47 niewybuchów z okresu I wojny światowej (głównie pociski 76 mm i 122 mm). Zostały zneutralizowane przez patrol saperski z 21. Batalionu Saperów w Przemyślu.
• Legenda o skarbie: Według lokalnych przekazów, w 1915 roku oficerowie austriaccy mieli zakopać w okolicy fortu skrzynię z monetami i kosztownościami (wartość szacowana na 20 000 koron). Mimo poszukiwań w latach 20. i 30. XX wieku skarbu nie odnaleziono.
• Zdjęcia lotnicze z 1915 roku: W archiwum Kriegsarchiv w Wiedniu zachowały się niemieckie zdjęcia lotnicze fortu z marca 1915 roku, wykonane przez Fliegerkompanie 24. Widać na nich dokładnie zniszczenia po ostrzale oraz okopy rosyjskie w odległości 300 metrów.
• Niemiecka wizyta w 1941 roku: Podczas II wojny światowej fort został oglądany przez niemieckich oficerów fortecznych (Festungspioniere) jako wzór fortyfikacji austro-węgierskiej. W raporcie z 1942 roku stwierdzono, że “obiekt nadaje się do szybkiego przywrócenia do użytku po niewielkich naprawach”.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort SF “Brylińce” znajduje się 8 km na południowy wschód od centrum Przemyśla, w miejscowości Brylińce (gmina Medyka). Dojazd:

• Samochodem: z Przemyśla drogą wojewódzką nr 885 w kierunku Medyki, po 6 km skręt w lewo w stronę Bryliniec. Przy wjeździe do wsi – utwardzona droga gruntowa (500 m) prowadząca bezpośrednio do fort