Tło historyczne: Oblężenie i upadek Twierdzy Przemyśl

Od września 1914 roku Twierdza Przemyśl – największa twierdza I wojny światowej w Europie (45 km obwodu, 131 000 żołnierzy) – była dwukrotnie oblegana przez armię rosyjską. Pierwsze oblężenie (wrzesień–październik 1914) zakończyło się odsieczą, ale drugie, rozpoczęte w listopadzie 1914, doprowadziło do wyczerpania zapasów. 22 marca 1915 roku, po 133 dniach oblężenia, twierdza skapitulowała. Rosjanie zajęli miasto na trzy miesiące.

W czerwcu 1915 roku, w ramach ofensywy gorlickiej, armia austro-węgierska i niemiecka rozpoczęła kontrofensywę na wschodzie. Do 3 lipca Rosjanie rozpoczęli odwrót z Przemyśla, niszcząc mosty i forty. 9 lipca oddziały austro-węgierskie dotarły pod miasto.

10 lipca 1915: Ostatnia defilada garnizonu fortecznego

10 lipca 1915 roku, na Wzgórzu Zamkowym (przy ruinach zamku Kazimierzowskiego), odbyła się niezwykła defilada. Dowódca rosyjskiego garnizonu fortecznego, generał Władimir S. Rydzewski (wg innych źródeł gen. Siergiej N. Delwig), zarządził uroczysty przemarsz ostatnich oddziałów rosyjskich opuszczających twierdzę. Celem było podniesienie morale – żołnierze mieli odejść w szyku bojowym, a nie w rozsypce.

Defiladę obserwowało kilkuset mieszkańców miasta – Polaków, Ukraińców i Żydów. Według relacji świadka, przemyskiego fotografa Jana Zająca, żołnierze szli w pełnym rynsztunku, z rozwiniętymi sztandarami, ale bez broni – tę złożono już wcześniej w magazynach. Grała orkiestra forteczna. Po defiladzie oddziały pomaszerowały na wschód, w kierunku Lwowa.

Tego samego dnia, o godzinie 17.00, do miasta wkroczyły pierwsze patrole austro-węgierskie z 10 Dywizji Piechoty. W ciągu następnych 48 godzin twierdza została całkowicie odbita. 12 lipca austriacki generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten przyjął oficjalną kapitulację resztek rosyjskiego garnizonu.

Znaczenie wydarzenia

Defilada z 10 lipca 1915 roku była symbolicznym pożegnaniem z Przemyślem – miastem, które przez trzy miesiące było stolicą rosyjskiej administracji okupacyjnej. Dla Rosjan była to próba zachowania twarzy wobec klęski. Dla mieszkańców – zapowiedź powrotu do austro-węgierskiego porządku. Dla historyków – jeden z ostatnich momentów, gdy Przemyśl był areną wielkiej polityki militarnej.

Warto dodać, że defilada ta nie jest dobrze udokumentowana w rosyjskich archiwach wojskowych – prawdopodobnie ze względu na jej nieoficjalny charakter. Najpełniejsze opisy pochodzą z austriackich raportów wywiadowczych i wspomnień przemyślan.

Źródło

Archiwum Państwowe w Przemyślu, zespół „Akta miasta Przemyśla 1914–1918”, sygn. 45/III/12, raport komisarza cywilnego z 12 lipca 1915 r.; wspomnienia Jana Zająca opublikowane w „Roczniku Przemyskim” t. 48 (2012), s. 145–147.