Rosyjski walec uderza w bramy Galicji

Wczesnym rankiem 18 sierpnia 1914 roku, dokładnie w dniu imienin cesarza Franciszka Józefa, armia rosyjska pod dowództwem generała Aleksieja Brusiłowa rozpoczęła natarcie na południowy brzeg Sanu. Celem było zdobycie Twierdzy Przemyśl – potężnego zespołu fortyfikacji o obwodzie 45 kilometrów, który miał zatrzymać rosyjską ofensywę na Węgry i Kraków. Pierwsze strzały padły w rejonie fortów nr 1 „Saliszcze” i nr 2 „Jaksmanice”, gdzie austriackie oddziały landwehry stawiły zaciekły opór.

Plan obrony i siły obu stron

Twierdza była przygotowana na długotrwałe oblężenie. Dowódca garnizonu, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten, dysponował około 131 000 żołnierzy (w tym 27 000 pospolitego ruszenia), 1600 działami i zapasami żywności na 6 miesięcy. Rosjanie, którzy podeszli pod mury, mieli przewagę liczebną – około 300 000 żołnierzy w trzech armiach – ale brakowało im ciężkiej artylerii zdolnej zniszczyć betonowe pancerze fortów. Dlatego 18 sierpnia Rosjanie nie przypuścili szturmu generalnego, lecz rozpoczęli systematyczne ostrzeliwanie przedpola i próby okrążenia twierdzy od wschodu i południa.

Pierwsze dni – krew i chaos

Walki 18 sierpnia skupiły się wokół wsi Pikulice i Buszkowice. Austriaccy obrońcy, wspierani przez 24. dywizję piechoty, odparli trzy rosyjskie ataki, zadając napastnikowi straty sięgające 2000 zabitych i rannych. Jednak już następnego dnia Rosjanie przerwali linię kolejową na wschód od miasta, przerywając dostawy zaopatrzenia. W mieście ogłoszono stan oblężenia: zawieszono wydawanie gazet, wprowadzono godziny policyjne, a szpitale polowe zaczęły wypełniać się rannymi z całej Galicji.

Dlaczego 18 sierpnia jest ważny?

Ta data symbolicznie rozpoczęła pierwsze oblężenie Twierdzy Przemyśl, które trwało do 9 października 1914 roku, gdy austriacka ofensywa na północy zmusiła Rosjan do czasowego odwrotu. Ale pamięć o 18 sierpnia przetrwała w historii jako dzień, w którym Przemyśl stał się twierdzą-symbolem – miejscem, gdzie przez 133 dni trwała heroiczna obrona, a później (w drugim oblężeniu, od listopada 1914 do marca 1915) jedno z najkrwawszych starć I wojny światowej w Europie Środkowej.

Echa w kulturze i pamięci

Współcześni historycy podkreślają, że 18 sierpnia 1914 to nie tylko data militarna. To także dzień, w którym wielokulturowy Przemyśl – zamieszkany przez Polaków, Ukraińców, Żydów i Ormian – po raz pierwszy od 100 lat doświadczył realiów wielkiej wojny. Wspomnienia z tego dnia, spisane przez księdza Stanisława Srokowskiego, opisują panikę cywilów, mobilizację dorożek do przewozu amunicji i modlitwy w cerkwi katedralnej pw. św. Jana Chrzciciela. Dziś, w setną rocznicę tych wydarzeń, na cmentarzu wojennym w Pikulicach zapalono znicze ku czci poległych – zarówno obrońców, jak i napastników.