Początek końca rosyjskiej okupacji

22 czerwca 1915 roku, o godzinie 10:00 rano, ostatnie oddziały rosyjskie opuściły Przemyśl, kończąc tym samym okupację miasta, która trwała od 22 marca 1914 roku. Decyzja o wycofaniu się była podyktowana ofensywą gorlicką, którą od 2 maja 1915 roku prowadziły wojska austro-węgierskie i niemieckie pod dowództwem generała Augusta von Mackensena. Przemyśl, jako kluczowy punkt oporu na linii Sanu, został okrążony przez siły państw centralnych już 30 maja 1915 roku.

Ewakuacja i zniszczenia

Rosyjski dowódca twierdzy, generał Nikołaj Brusiłow, otrzymał rozkaz ewakuacji 18 czerwca 1915 roku. Przed opuszczeniem miasta Rosjanie wysadzili w powietrze 23 magazyny amunicji, mosty kolejowe na Sanie oraz trzy forty: I/4 „Bakończyce”, VIII/5 „Byków” i X/3 „Orzechowce”. Zniszczeniu uległy także koszary, szpitale i budynki administracyjne – łącznie około 40% infrastruktury twierdzy. Według raportów austriackiego sztabu, straty materialne oszacowano na 12 milionów koron.

Powrót wojsk austro-węgierskich

Pierwsze patrole austro-węgierskie wkroczyły do Przemyśla jeszcze tego samego dnia o godzinie 14:30. Główne siły, dowodzone przez feldmarszałka Arthura Arza von Straussenburga, zajęły miasto bez walki – Rosjanie wycofali się w kierunku Lwowa. Na Rynku głównym odbyła się uroczysta msza polowa, w której uczestniczyło około 10 000 żołnierzy. Mieszkańcy miasta witali żołnierzy flagami austriackimi i polskimi, mimo że Przemyśl liczył wówczas zaledwie 36 000 mieszkańców (w tym 45% Polaków, 35% Żydów i 20% Ukraińców).

Konsekwencje strategiczne

Odbicie Twierdzy Przemyśl miało ogromne znaczenie dla państw centralnych. Twierdza ta, o obwodzie 45 km i 131 000 żołnierzy garnizonu, była największą fortyfikacją na froncie wschodnim. Jej utrata przez Rosjan zmusiła ich do wycofania się na linię Bugu i Złotej Lipy, co przesądziło o klęsce całej ofensywy rosyjskiej w Galicji w 1915 roku. W walkach o miasto zginęło łącznie 12 000 żołnierzy rosyjskich i 8 000 austro-węgierskich.

Dziedzictwo wydarzenia

22 czerwca 1915 roku na zawsze zapisał się w historii Przemyśla jako dzień wyzwolenia spod rosyjskiej okupacji. Do dziś w Muzeum Twierdzy Przemyśl przy ulicy Słowackiego 16 można oglądać eksponaty z tego okresu, w tym niemieckie pociski artyleryjskie kalibru 305 mm użyte podczas oblężenia. Rocznica ta jest corocznie upamiętniana przez lokalne stowarzyszenia historyczne, które organizują rekonstrukcje historyczne i wykłady dla mieszkańców.