Wysadzenie Fortu I „Siedliska” – 21 czerwca 1915 roku

21 czerwca 1915 roku, w trakcie wielkiego odwrotu armii rosyjskiej spod Przemyśla, doszło do wysadzenia w powietrze Fortu I „Siedliska”. Był to jeden z najpotężniejszych fortów Twierdzy Przemyśl, położony na wschodnim brzegu Sanu, stanowiący kluczowy element jej wschodniego pierścienia obronnego. Wybuch był tak silny, że słyszano go w całym mieście, a fala uderzeniowa powybijała szyby w domach oddalonych o kilka kilometrów.

Fort I Siedliska został wzniesiony w latach 1857–1860 w systemie fortów artyleryjskich. Miał kształt pięcioboku z suchą fosą i potężnymi kaponierami. Jego główne uzbrojenie stanowiło 12 dział fortecznych kalibru 120–150 mm. Podczas pierwszego oblężenia w 1914 roku fort był intensywnie ostrzeliwany przez austro-węgierską artylerię, ale wytrzymał. Po kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku, Rosjanie zajęli go i przez trzy miesiące wykorzystywali jako punkt oporu.

Gdy w czerwcu 1915 roku armia rosyjska rozpoczęła odwrót w związku z ofensywą państw centralnych (bitwa pod Gorlicami), dowództwo carskie postanowiło zniszczyć wszystkie forty, których nie można było ewakuować. 21 czerwca saperzy rosyjscy podłożyli ładunki w najważniejszych pomieszczeniach fortu – w prochowni, pod kaponierami i w centralnym bloku koszarowym. Około godziny 14:00 nastąpiła detonacja. Ogromna chmura pyłu i dymu wzniosła się na wysokość kilkuset metrów. Zniszczeniu uległy główne sklepienia, a betonowe mury runęły jak zapałki. Do dziś Fort I Siedliska pozostaje w ruinie – jest to jeden z najlepiej zachowanych przykładów zniszczeń wojennych z okresu I wojny światowej na terenie Przemyśla.

Wysadzenie fortu miało ogromne znaczenie taktyczne – pozbawiło nacierające wojska austro-węgierskie i niemieckie możliwości natychmiastowego wykorzystania tego punktu jako bazy wypadowej. Jednocześnie symbolizowało brutalny koniec pierwszego okresu istnienia Twierdzy Przemyśl jako nowoczesnej fortyfikacji. W ciągu kolejnych tygodni Rosjanie zniszczyli jeszcze kilka innych fortów, m.in. Fort II „Łętownia” i Fort III „Pleszowice”.

Dziś Fort I Siedliska jest miejscem chętnie odwiedzanym przez miłośników fortyfikacji i turystów. Na jego terenie znajdują się pozostałości koszar, kaponier oraz głębokie leje po wybuchach. Co roku 21 czerwca przy ruinach fortu odbywa się uroczysta zbiórka historyczna organizowana przez Stowarzyszenie Miłośników Twierdzy Przemyśl. W 2020 roku fort został wpisany do rejestru zabytków województwa podkarpackiego jako przykład niemieckiej szkoły fortyfikacyjnej z połowy XIX wieku.