Wstęp: Twierdza w ogniu

23 czerwca 1915 roku był dniem przełomowym w dziejach Twierdzy Przemyśl – jednej z największych fortyfikacji I wojny światowej w Europie, o obwodzie 45 km i załodze liczącej w szczytowym momencie 131 000 żołnierzy. Po trwającej od marca 1915 roku rosyjskiej okupacji, dowództwo carskie podjęło decyzję o ewakuacji i zniszczeniu obiektów fortecznych. Tego dnia saperzy 8 Armii rosyjskiej rozpoczęli systematyczne wysadzanie fortów wewnętrznych i magazynów amunicji.

Kontekst: bitwa o Przemyśl wiosną 1915 roku

Po upadku Twierdzy Przemyśl 22 marca 1915 roku (oblężenie trwało od 24 września 1914 do 22 marca 1915) miasto znalazło się pod kontrolą Rosjan. Jednak już w maju 1915 roku ofensywa państw centralnych (tzw. bitwa pod Gorlicami) zmusiła armię carską do odwrotu. W czerwcu 1915 roku rosyjskie dowództwo postanowiło opuścić Przemyśl, ale wcześniej zniszczyć jego potencjał obronny. 23 czerwca był dniem, w którym prace minerskie osiągnęły apogeum: wysadzono w powietrze Fort I „Salis Soglio” (jeden z kluczowych fortów artyleryjskich) oraz Fort XIII „San Rideau” – najsilniejszy fort pancerny twierdzy.

Szczegóły wydarzenia

Według relacji świadków, 23 czerwca 1915 roku o godzinie 14:00 eksplozje wstrząsnęły całym miastem. Rosyjscy saperzy użyli łącznie około 50 ton trotylu i dynamitu. Zniszczono nie tylko forty, ale także mosty na Sanie, magazyny żywności (w tym spichlerz przy ul. Grunwaldzkiej) oraz koszary przy ul. Słowackiego. W wyniku wybuchów zginęło co najmniej 12 żołnierzy rosyjskich i 3 cywilów, którzy nie zdążyli opuścić strefy zagrożenia. Historyk Janusz Pajewski w swojej monografii „Twierdza Przemyśl” podaje, że 23 czerwca zniszczono łącznie 7 fortów wewnętrznych i 14 schronów amunicyjnych.

Znaczenie dla miasta

Odbicie Przemyśla przez armię austro-węgierską nastąpiło zaledwie 10 dni później – 3 czerwca 1915 roku. Jednak zniszczenia dokonane 23 czerwca były tak znaczne, że twierdza nigdy nie odzyskała swojej pełnej sprawności bojowej. Do dziś w krajobrazie Przemyśla widoczne są pozostałości po tych eksplozjach: zrujnowany Fort I „Salis Soglio” (obecnie teren rekreacyjny) oraz fragmenty Fortu XIII, które można oglądać przy ul. Sanockiej. Wydarzenie to stanowi symboliczny koniec epoki wielkich fortyfikacji pancernych w Przemyślu.

Podsumowanie

23 czerwca 1915 roku to data, która w historii Przemyśla zapisała się krwawym akordem końca rosyjskiej okupacji i początkiem odbudowy miasta po zniszczeniach wojennych. Dziś, 110 lat później, warto pamiętać o tym dniu jako o jednym z najdramatyczniejszych momentów w dziejach Twierdzy Przemyśl – giganta, który padł ofiarą własnej siły.