Preludium do katastrofy

Wiosną 1915 roku Twierdza Przemyśl, uznawana za najpotężniejszą fortyfikację Austro-Węgier, znalazła się w okrążeniu. Dowodzący garnizonem generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten miał do dyspozycji ponad 131 000 żołnierzy, w tym 24 000 rezerwistów i pospolitego ruszenia. 45-kilometrowy pierścień fortów, od Forcia I „Salis” po Forcia X „Lubicz”, był jednak niedostatecznie zaopatrzony w amunicję i żywność. Już w maju racje chleba spadły do 200 gramów na żołnierza dziennie, a mięso zastąpiono końskim. Szpital polowy przy ulicy Grunwaldzkiej (obecnie siedziba Muzeum Narodowego) pękał w szwach – 4 marca zarejestrowano 12 000 chorych na cholerę i tyfus.

Decydujący szturm 24–25 czerwca

24 czerwca 1915 roku o godzinie 5.00 rano rosyjska 11. Armia pod dowództwem generała Andrieja Seliwanowa rozpoczęła generalny szturm. Główne uderzenie skierowano na fort I „Salis” (obecnie dzielnica Zasanie) oraz fort VIII „Łętownia”. Artyleria carska – łącznie 350 dział, w tym haubice 152 mm – przez 8 godzin ostrzeliwała betonowe schrony. O godzinie 14.25 w forcie „Salis” eksplodował magazyn amunicji, zabijając 87 obrońców. Następnego dnia, 25 czerwca, o świcie, Rosjanie wdarli się do fortu X „Lubicz” po wcześniejszym wysadzeniu bramy przez saperów. Kusmanek, widząc bezsens dalszej walki, o godzinie 10.30 wydał rozkaz poddania fortecy. Ostatnie działa umilkły o 12.00.

Skutki kapitulacji

Do niewoli trafiło 117 000 żołnierzy austro-węgierskich, w tym 9 generałów i 2 500 oficerów. Zdobyto 1 000 dział, 200 moździerzy, 10 000 koni oraz ogromne zapasy amunicji (według rosyjskich raportów – 12 000 ton). Dla armii carskiej był to największy sukces od początku wojny – łączna liczba jeńców przekroczyła 200 000 w całej kampanii galicyjskiej. W Przemyślu zaczęła się okupacja rosyjska, która trwała do 3 czerwca 1915 roku (ponowne zdobycie przez Austriaków). Zniszczenia w mieście były ogromne: zburzono 40% zabudowy, w tym synagogę Tempel przy ulicy Jagiellońskiej (spalona 26 czerwca) oraz ratusz (uszkodzony pociskiem 17 czerwca).

Ludzie dramatu

Kluczową postacią był generał Kusmanek – po kapitulacji przewieziony do Kijowa, a następnie do Jarosławia nad Wołgą. W czerwcu 1916 roku zbiegł z niewoli i przez Szwecję dotarł do Wiednia, gdzie został mianowany dowódcą korpusu. Po drugiej stronie generał Seliwanow – za zdobycie Przemyśla otrzymał Order św. Jerzego II klasy i awans na generała piechoty. W mieście szczególną rolę odegrał dr Józef Krzysik, komendant szpitala wojskowego, który 24 czerwca zorganizował ewakuację 2 000 rannych do Lwowa – ostatni pociąg opuścił dworzec główny o 17.30, ledwie unikając ostrzału.

Dziedzictwo

25 czerwca jest w Przemyślu dniem pamięci o ofiarach I wojny światowej. Na cmentarzu wojskowym przy ulicy Borelowskiej spoczywa 1 200 żołnierzy poległych w obu oblężeniach. W 2015 roku, w setną rocznicę kapitulacji, odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku Dowództwa Twierdzy (ul. Władycze). Do dziś w lesie na Woli Zadwórzańskiej można znaleźć resztki rosyjskich okopów – świadków największej bitwy w dziejach miasta.