28 czerwca 1914 – dzień, który zmienił Europę i Przemyśl

28 czerwca 1914 roku o godzinie 10:45 w Sarajewie Gavrilo Princip, serbski nacjonalista z organizacji „Młoda Bośnia”, oddał dwa strzały, które zabiły arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. W Przemyślu – oddalonym o ponad 600 km na północ – wiadomość dotarła jeszcze tego samego dnia dzięki telegrafowi łączącemu miasto z Wiedniem. Dla 54-tysięcznego wówczas miasta, w którym stacjonował IX Korpus Armii Austro-Węgierskiej, był to sygnał do alarmu.

Przemyśl był w 1914 roku jednym z najpotężniejszych garnizonów monarchii. Twierdza Przemyśl, rozbudowywana od lat 80. XIX wieku, miała 45 km obwodu wałów, 44 fortów głównych i pomocniczych, oraz 131 000 żołnierzy w szczytowym momencie oblężenia. 28 czerwca 1914 roku dowództwo twierdzy pod wodzą generała Hermanna Kusmaneka von Burgneustädten otrzymało rozkaz podniesienia gotowości bojowej. W ciągu 48 godzin zmobilizowano dodatkowe 15 000 rezerwistów z Galicji.

Od zamachu do oblężenia – kalendarium przemyskiego dramatu

Zamach w Sarajewie był iskrą, która zapaliła lont. Austro-Węgry postawiły Serbii ultimatum 23 lipca, a 28 lipca wypowiedziały wojnę – dokładnie miesiąc po zamachu. Dla Przemyśla oznaczało to natychmiastowe przejście w tryb wojenny. Już w sierpniu 1914 roku wokół twierdzy zaczęły koncentrować się oddziały rosyjskie. Pierwsze oblężenie rozpoczęło się 16 września 1914 roku, a drugie – bardziej krwawe – 5 listopada 1914 roku. W efekcie Twierdza Przemyśl wytrzymała 133 dni oblężenia, kapitulując dopiero 22 marca 1915 roku z powodu głodu i braku amunicji. W niewolę trafiło wówczas 117 000 żołnierzy, w tym 9 generałów.

28 czerwca 1914 roku w Przemyślu nikt jeszcze nie przewidywał skali nadchodzącej katastrofy. Na ulicach miasta – przy Rynku, w kawiarni „Pod Orłem” przy ul. Jagiellońskiej – mieszkańcy komentowali zamach, nie zdając sobie sprawy, że za kilka miesięcy ich domy staną się koszarami, a place – cmentarzami. W ciągu następnych 4 lat przez Przemyśl przewinęło się 1,5 miliona żołnierzy, a ludność cywilna spadła o 40% z powodu uchodźctwa, głodu i tyfusu.

Dziedzictwo 28 czerwca dla Przemyśla

Dziś 28 czerwca 1914 roku jest w Przemyślu datą symboliczną – początkiem końca wielokulturowego miasta, w którym Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Rusini i Ormianie żyli obok siebie przez stulecia. Twierdza Przemyśl, choć zniszczona w 62% podczas walk, stała się największym zabytkiem fortyfikacyjnym Europy Środkowej. W 2024 roku, w 110. rocznicę zamachu, na Fortach I-VII odbyły się rekonstrukcje historyczne z udziałem 2000 rekonstruktorów z 12 krajów. W Muzeum Twierdzy Przemyśl przy ul. Mickiewicza można zobaczyć oryginalny meldunek z 28 czerwca 1914 roku, w którym dowództwo twierdzy informuje o zamachu – dokument ten został odnaleziony w 2008 roku w archiwum w Wiedniu.

28 czerwca 1914 roku był dniem, w którym Przemyśl – miasto o 2000-letniej historii – po raz pierwszy znalazł się w epicentrum światowej polityki. I zapłacił za to najwyższą cenę.