Fort 3/4 „Łopuszka” – Zapomniany Gigant Twierdzy Przemyśl

Wśród zalesionych wzgórz na zachód od Przemyśla, w dzielnicy Łopuszka Mała, kryje się jeden z najciekawszych, a zarazem najmniej znanych obiektów Twierdzy Przemyśl – Fort 3/4. Wybudowany w 1896 roku jako fort artyleryjski (niem. Artilleriewerk), przez lata pozostawał w cieniu większych i bardziej znanych fortów, takich jak I „Salis Soglio” czy XIII „San Rideau”. Mimo to, jego rola w systemie obronnym twierdzy była kluczowa, a historia – pełna dramatycznych zwrotów.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Fort 3/4 „Łopuszka” powstał w ramach trzeciego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanego w latach 1892–1897. Jego zadaniem było zamknięcie doliny Wiaru od strony południowo-zachodniej oraz wsparcie ogniowe sąsiednich fortów: 3 „Łętownia” i 4 „Ostrów”. Projekt zakładał budowę obiektu o narysie trapezowatym, typowym dla fortów artyleryjskich III generacji, z potężną działobitnią i głębokimi fosami.

W 1896 roku zakończono fazę podstawową. Fort otrzymał betonowe i kamienne koszary szyjowe, dwie potężne baterie artyleryjskie (dla 6 dział 8 cm i 4 dział 10 cm) oraz system suchych fos. W latach 1908–1910, w ramach modernizacji przed wybuchem wojny, dobudowano betonowe schrony dla obsługi oraz wzmocniono stropy koszar dodatkową warstwą żelbetu. Kluczową zmianą było także przystosowanie fortu do odpierania ataku piechoty – w fosach zamontowano stalowe kraty oraz stanowiska dla karabinów maszynowych.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl podczas I Wojny Światowej

Fort 3/4 „Łopuszka” odegrał znaczącą rolę podczas drugiego oblężenia Twierdzy Przemyśl (październik 1914 – marzec 1915). Dowódcą fortu był kpt. Anton Schöndorfer z 21. Pułku Artylerii Fortecznej, a załogę stanowiło łącznie 287 żołnierzy, w tym 14 oficerów.

W dniach 9–12 listopada 1914 roku fort znalazł się pod ciężkim ostrzałem rosyjskiej artylerii ciężkiej (armaty 152 mm i moździerze 203 mm). Rosjanie usiłowali przełamać obronę w sektorze zachodnim, aby odciąć twierdzę od linii kolejowej do Krakowa. Dzięki doskonałemu maskowaniu i polom minowym, fort wytrzymał bez większych uszkodzeń.

Najcięższe walki miały miejsce 19 marca 1915 roku, kiedy to Rosjanie przypuścili szturm piechoty na fort 3/4. Atak został odparty ogniem zaporowym z dział 8 cm i karabinów maszynowych. Straty rosyjskie wyniosły około 120 zabitych i rannych, podczas gdy załoga fortu straciła 9 zabitych i 23 rannych. Fort utrzymał się do kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku.

Po odbiciu twierdzy przez wojska niemiecko-austriackie w maju 1915 roku, fort został prowizorycznie naprawiony i używany jako magazyn amunicji. W 1918 roku, podczas wojny polsko-ukraińskiej, był miejscem krótkotrwałych walk między oddziałami polskimi a ukraińskimi.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort 3/4 „Łopuszka” reprezentuje typ fortu artyleryjskiego (działobitni) o narysie nieregularnego trapezu. Jego główne elementy to:

• Koszary szyjowe – dwukondygnacyjny budynek z cegły i betonu, z 8 izbami żołnierskimi, 3 izbami oficerskimi, kuchnią, piekarnią i magazynem żywności. Strop wzmocniony stalowymi belkami i betonem o grubości 1,2 m.
• Działobitnia – otwarta platforma artyleryjska o wymiarach 50 x 30 m, z dwoma wałami ziemnymi (przednim i tylnym). Dla dział 8 cm i 10 cm przygotowano 10 stanowisk ogniowych.
• Fosy – suche, o głębokości 4–6 m i szerokości 8–12 m, wyłożone kamieniem. W fosach znajdowały się trzy kaponiery (dwie pojedyncze i jedna podwójna) do ostrzału krzyżowego.
• Brama wjazdowa – od strony wschodniej, chroniona stalową kratą i stanowiskiem karabinu maszynowego.
• System odwodnienia – skomplikowana sieć kanałów i studni chłonnych, odprowadzających wodę z fos i koszar.

Fort był uzbrojony w 6 dział polowych 8 cm M.94, 4 działa 10 cm M.99 oraz 8 karabinów maszynowych Schwarzlose M.07. Zapas amunicji wynosił 320 pocisków na działo i 25 000 nabojów karabinowych.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Stan zachowania Fortu 3/4 „Łopuszka” jest średni. Obiekt nie był remontowany od 1915 roku, ale dzięki solidnej konstrukcji przetrwał w dobrym stanie. Główne problemy to:

• Zarośnięcie fos i działobitni krzewami i samosiejkami (głównie akacja i brzoza).
• Zawilgocenie koszar szyjowych – woda wdziera się przez nieszczelny strop.
• Brak oryginalnego wyposażenia – działa, karabiny maszynowe i elementy metalowe zostały złomowane w latach 1945–1950.

Fort jest ogólnodostępny przez cały rok, bez opłat. Wejście od strony wschodniej (brama wjazdowa) jest łatwe, ale należy zachować ostrożność – w koszarach może być ciemno i ślisko. Polecam wizytę w godzinach 10:00–16:00, gdy światło słoneczne wpada przez wybite okna.

Na miejscu można zobaczyć: koszary szyjowe (dostępne częściowo), działobitnię z resztkami betonowych fundamentów, fosy z kaponierami (wymagają latarki) oraz studnię forteczną o głębokości 18 m.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Fort 3/4 był jedynym fortem Twierdzy Przemyśl, który nie został wysadzony przez Austriaków podczas ewakuacji w 1915 roku. Zachowały się oryginalne elementy betonowe i kamienne.
• W 1944 roku, podczas walk o Przemyśl, fort był używany przez oddziały Armii Czerwonej jako punkt obserwacyjny. Do dziś na ścianach koszar widoczne są napisy cyrylicą.
• W latach 60. XX wieku w forcie mieścił się magazyn Państwowego Gospodarstwa Rolnego – przechowywano tu ziemniaki i buraki pastewne.
• Według lokalnych legend, w forcie ukryto skarb – rzekomo 20 skrzyń z dokumentami i kosztownościami ewakuowanymi z banków w Przemyślu w 1915 roku. Dotychczas nie znaleziono żadnych śladów.
• Fort jest miejscem lęgowym sów pójdźek i nietoperzy (głównie nocka dużego). W 2021 roku zliczono 17 osobników nietoperzy hibernujących w koszarach.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Dojazd samochodem: Z centrum Przemyśla jedź ulicą Wybrzeże Ojca Świętego Jana Pawła II w kierunku Medyki. Po 4 km skręć w lewo w ulicę Łopuszka Mała. Po 1,2 km zobaczysz leśną drogę – parkuj przy rozwidleniu (współrzędne GPS: 49.7812, 22.7345). Dojście piesze zajmuje 15 minut.

Transport publiczny: Z dworca autobusowego w Przemyślu (ul. Mickiewicza) kursuje linia nr 8 do pętli „Łopuszka Mała”. Wysiądź na ostatnim przystanku i idź