Fort 5/6 “Dybawka” – Zapomniana Działobitnia Twierdzy Przemyśl

Wśród 45 kilometrów obwodu Twierdzy Przemyśl, jednej z największych fortyfikacji I wojny światowej w Europie, znajduje się obiekt, który często umyka uwadze nawet pasjonatom historii. Mowa o Forcie 5/6 „Dybawka” (niem. Werk 5/6 Dybawka). Choć w nazwie nosi miano fortu, w rzeczywistości jest to działobitnia – specyficzny typ obiektu fortyfikacyjnego, który odegrał kluczową rolę w systemie obrony południowo-wschodniego odcinka twierdzy.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzję o budowie działobitni 5/6 podjęto w 1895 roku, w ramach III etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl. Głównym powodem była konieczność wzmocnienia odcinka między Fortem V „Siedliska” (później przemianowanym na 5/1) a Fortem VI „Helicha”. Luka ogniowa w tym miejscu mogła być wykorzystana przez atakującego, dlatego sztab inżynieryjny postanowił wypełnić ją lekką, ale skuteczną baterią.

Budowę rozpoczęto wiosną 1896 roku, a zakończono jesienią 1897 roku. Koszt inwestycji wyniósł około 180 000 koron austro-węgierskich. W przeciwieństwie do wielkich fortów pancernych, „Dybawka” była obiektem ziemno-betonowym, zaprojektowanym przez mjr. inż. Rudolfa Müllera z Cesarsko-Królewskiego Korpusu Inżynieryjnego. W latach 1912–1913, podczas modernizacji twierdzy przed wybuchem wojny, wzmocniono strop betonowy o dodatkowe 0,5 metra żelbetu oraz dobudowano dwa schrony dla obsługi.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl podczas I Wojny Światowej

Fort 5/6 „Dybawka” brał czynny udział w obu oblężeniach Przemyśla (wrzesień–październik 1914 oraz listopad 1914 – marzec 1915). Jego zadaniem było flankowanie ogniem przedpola fortów V i VI oraz ochrona doliny Wiaru.

Pierwsze oblężenie (wrzesień–październik 1914)

Podczas pierwszego oblężenia, 26 września 1914 roku, działobitnia ostrzelała rosyjskie oddziały rozpoznawcze podchodzące pod wieś Dybawka. Dowódca fortu, kpt. Franz Kutschera, meldował o zniszczeniu dwóch rosyjskich taborów artyleryjskich. Działobitnia nie była jednak głównym celem ataku Rosjan, którzy skupili się na silniejszych fortach południowych.

Drugie oblężenie (listopad 1914 – marzec 1915)

Najtrudniejsze chwile nadeszły w marcu 1915 roku. Gdy 18 marca Rosjanie rozpoczęli generalny szturm, „Dybawka” znalazła się pod ciężkim ogniem haubic 152 mm. W dniach 19–22 marca fort wystrzelił ponad 800 pocisków, odpowiadając na ataki. 22 marca 1915 roku, o godzinie 14:30, załoga otrzymała rozkaz o kapitulacji twierdzy. Por. Johann Weiss (ostatni dowódca) nakazał zniszczenie zamków armat i rozrzucenie amunicji. Rosjanie przejęli fort bez walki 23 marca.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort 5/6 „Dybawka” to klasyczna działobitnia (niem. Geschützstand) o narysie trapezowatym. Jego główne parametry:

• Powierzchnia: ok. 0,8 ha
• Grubość stropów betonowych: 1,2 m (po modernizacji 1,7 m)
• Grubość ścian czołowych: 1,5 m
• Załoga: 1 oficer + 42 żołnierzy
• Uzbrojenie: 4 armaty polowe M.75 kal. 90 mm (na stanowiskach odkrytych) oraz 2 karabiny maszynowe Schwarzlose M.07/12

Obiekt składał się z trzech części: bloku koszarowo-bojowego (z izbami dla załogi, magazynem amunicji i kuchnią), stanowisk artyleryjskich (cztery odkryte platformy ziemne z betonowymi schronami dla obsługi) oraz fosy (suchej, o głębokości 2 m, bez przeciwskarpy). W przeciwieństwie do fortów pancernych, „Dybawka” nie miała kopuł pancernych ani tradycyjnej kaponiery. Obronę bliską zapewniały dwa gniazda karabinów maszynowych w bocznych skrzydłach.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Obecnie Fort 5/6 „Dybawka” znajduje się w stanie średnim. Po II wojnie światowej był używany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji (do lat 60. XX wieku), a następnie opuszczony. W latach 90. XX wieku część betonowych elementów została rozkradziona przez złomiarzy – zniknęły m.in. stalowe drzwi i fragmenty instalacji wentylacyjnej.

Na terenie fortu zachowały się:

• główny blok koszarowo-bojowy (bez dachu – zawalił się w 2003 roku)
• dwa schrony dla obsługi armat
• fosa (częściowo zasypana)
• fundamenty magazynu amunicji

Dostępność: Fort jest ogólnodostępny, nie ma biletów ani opłat. Teren nie jest ogrodzony. Należy zachować ostrożność – wejście do podziemi jest zabronione ze względu na ryzyko zawalenia. Najlepiej zwiedzać go w suche dni, gdyż w deszczu teren staje się błotnisty.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

1. Nazwa „Dybawka” pochodzi od pobliskiej wsi Dybawka (dziś część Przemyśla). W austriackich dokumentach używano także nazwy Werk 5/6.
2. Podczas I wojny światowej fort nigdy nie został zdobyty bezpośrednim szturmem – Rosjanie przejęli go dopiero po kapitulacji całej twierdzy.
3. W 1918 roku, podczas wojny polsko-ukraińskiej (listopad 1918), fort został obsadzony przez oddziały Ukraińskiej Armii Halickiej. Polskie wojska odbiły go 11 listopada 1918 roku bez walki – Ukraińcy wycofali się na wschód.
4. W 1941 roku fort był używany przez Wehrmacht jako punkt obserwacyjny podczas ataku na ZSRR.
5. W betonowych ścianach fortu do dziś widoczne są ślady po kulach i odłamkach z ostrzału w 1915 roku.
6. Według lokalnych podań, w podziemiach fortu ukryto skarb – rzekomo 30 skrzyń z dokumentami i kosztownościami z czasów austriackich. Dotychczas nie znaleziono żadnych śladów.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Dojazd

Fort znajduje się w południowo-wschodniej części Przemyśla, w dzielnicy Dybawka. Najlepiej dojechać samochodem – z centrum miasta ulicą Lwowską w kierunku Medyki, następnie skręcić w ulicę Fortową. Dojazd zajmuje ok. 15 minut. Można też skorzystać z autobusu MZK linii nr 5 (przystanek „Dybawka – pętla”), a stąd pieszo ok. 800 metrów przez las.

Co zobaczyć w okolicy

W promieniu 3 km od fortu znajdują się:

• Fort V „Siedliska” (5/1) – jeden z największych fortów pancernych twierdzy, z zachowanymi kopułami pancernymi (otwarty dla zwiedzających w sezonie letnim).
• Fort VI „Helicha” – fort artyleryjski z 1892 roku, obecnie w ruinie, ale z widocznymi elementami fosy i wałów.
• Cmentarz wojenny nr 2 w Dybawce – miejsce spoczynku 87 żołnierzy austro-węgierskich i ros